Nowele OrzeszkowejEliza Orzeszkowa
Kompendium maturalne

„Nowele” Elizy Orzeszkowej: streszczenie i opracowanie

Nowele Elizy Orzeszkowej opowiadają o ludziach z różnych warstw: o nauczycielce uczącej dzieci po cichu, o bogatej damie i sierocie, o powstańcach styczniowych i o dwuletnim chłopcu ze wsi. W tej lekturze są „A... B... C...”, „Dobra pani”, „Gloria victis” i „Tadeusz”. Każda nowela ma własny hub z pigułką, streszczeniem szczegółowym i opracowaniem.

Lektura w pigułce

  • Autorka: Eliza Orzeszkowa (1841 do 1910), pisarka pozytywizmu.
  • Utwory: „A... B... C...”, „Dobra pani”, „Gloria victis” (R. 1863), „Tadeusz” (Obrazek wiejski).
  • Epoka: pozytywizm.
  • Rodzaj i gatunek: epika, nowela.
  • Czas akcji: druga połowa XIX wieku; „Gloria victis” nawiązuje do maja 1863 roku.
  • Miejsca akcji: miasto pod zaborem („A... B... C...”), Ongród czyli Grodno („Dobra pani”), lasy horeckie na Polesiu litewskim („Gloria victis”), wieś („Tadeusz”).
  • Temat: tajne nauczanie, fałszywa dobroczynność, powstanie styczniowe, los dziecka.

Opracowanie lektury

„A... B... C...”: pigułka

Joanna Lipska, córka zmarłego nauczyciela, mieszka z bratem Mieczysławem w ciasnym mieszkaniu na poddaszu w wielkim mieście. Mieczysław pracuje jako kancelista, a jego wzrok się pogarsza. Joanna chce się usamodzielnić i szuka pracy.

Pani Rożnowska, właścicielka magla, podsuwa jej pomysł, żeby uczyć dzieci z ubogich rodzin. Joanna zaczyna tajne komplety. Przychodzą do niej Kostuś, syn ślusarza i praczki, mała Mańka, córka stróża, i inne dzieci. Joanna odzyskuje radość życia, bo czuje, że jest potrzebna.

Ktoś donosi na nią władzom i Joanna staje przed sądem jako osoba, która prowadzi szkołę bez pozwolenia. Murarz, którego córka się uczy, broni jej, ale sąd skazuje Joannę na wysoką grzywnę albo więzienie. Mieczysław pożycza pieniądze u lichwiarza, żeby ocalić siostrę.

Wieczorem Joanna płacze w kuchni, bo dług ją przeraża. Wchodzą Kostuś i Mańka. On rzuca jej pęk czeremchy, a ona wyjmuje zza sukienki stary elementarz i prosi o dalszą naukę. Joanna wraca do nauczania.

Cały hub noweli · Joanna Lipska · Problematyka

„Dobra pani”: pigułka

Janowa, żona murarza, przyprowadza do salonu bogatej wdowy Eweliny Krzyckiej pięcioletnią Helę, sierotę, którą przygarnęła razem z mężem. Pani Ewelina, znudzona i samotna, zabiera dziewczynkę do siebie. Mała różni się od niej ubogim ubraniem, grubymi trzewikami i nieśmiałością. Pani odsuwa przy tym swojego dotąd ukochanego pieska Elfa.

Hela dostaje piękne suknie, uczy się francuskiego, śpiewu i manier. Pani Ewelina zabiera ją do Włoch. Gdy dziewczynka dorasta i przestaje być słodkim dzieckiem, pani cieszy się nią coraz mniej.

Do willi przyjeżdża włoski artysta, adorator pani. Hela mu przeszkadza, więc Krzycka oddaje ją pod opiekę garderobianej Czernickiej. Czernicka opowiada dziewczynce swoją historię: kiedyś też była ulubienicą pani i też została odsunięta.

Pani Ewelina wyjeżdża za granicę, a Hela wraca do ciotki i wuja. W ciasnej izbie dzieci się z niej śmieją. Dziewczynka wymyka się w deszczu do dawnego domu i tuli głodnego Elfa. Jan znajduje ją zziębniętą i zabiera z powrotem do chaty.

Cały hub noweli · Hela · Problematyka

„Gloria victis”: pigułka

Wiatr leci nad Polesiem litewskim i dociera do lasu, w którym stoi bezimienna mogiła. Drzewa i kwiaty opowiadają mu, kto tu leży. W maju 1863 roku w lesie obozują powstańcy pod dowództwem Romualda Traugutta.

Wśród nich są Jagmin, dowódca jazdy, i drobny, wątły Marian Tarłowski, nazywany Marysiem. Jego siostrą jest Anielka. Jagmin darzy ją sympatią i obiecuje, że będzie przy jej bracie w trudnych chwilach. Tarłowski, choć słaby, idzie do powstania, bo uważa to za obowiązek, i podczas jednej z bitew ratuje życie Trauguttowi.

Gdy posłaniec przynosi wiadomość o nadciągającym wrogim oddziale, powstańcy szykują się do bitwy w lesie. Tarłowski zostaje trafiony kulą. Wróg atakuje namiot z rannymi, a Jagmin rusza im na pomoc. Obaj giną.

Po bitwie zostaje tylko mogiła, którą odwiedza Anielka. Wiatr, który wszystko wysłuchał, woła ponad lasem „Gloria victis”, czyli „Chwała zwyciężonym”.

Cały hub noweli · Marian Tarłowski · Problematyka

„Tadeusz”: pigułka

Chwedora, żona parobka Klemensa, wstaje wcześnie i zamiata chatę. Za chwilę zaczyna pracę w dworskim ogrodzie, więc zabiera ze sobą dwuletniego syna Tadeusza. Chłopiec pije mleko z garnuszka i prosi mamę o więcej.

Po drodze oboje modlą się przy przydrożnej kapliczce. Potem spotykają Klemensa, który orze pole bogacza. Tadeusz rzuca się ojcu na szyję i opowiada o krówce i psie. Klemens całuje syna i wraca do pługa.

W dworskim ogrodzie Chwedora pieli grządki razem z innymi kobietami. Chłopiec trzy razy zaczyna płakać, a matka uspokaja go obietnicami i groźbami. Gdy robi się spokojnie, Tadeusz zaczyna bawić się sam: goni sikorkę i zrywa kwiaty.

Nikt nie widzi, jak chłopiec oddala się od kobiet. W pogoni za ptakiem wpada do wody. Nowela kończy się tragedią, a obok przyroda trwa w sielankowym spokoju.

Cały hub noweli · Tadeusz · Problematyka

Autorka: Eliza OrzeszkowaPisarka pozytywizmu z Grodzieńszczyzny. ok. 1 min

Eliza Orzeszkowa urodziła się w 1841 roku w Miłkowszczyźnie i prawie całe życie była związana z Grodzieńszczyzną. Pisała powieści i nowele, a jest autorką „Nad Niemnem”. Życiorys, kalendarium twórczości i artykuł o powstaniu styczniowym w jej utworach zebrano w jednym artykule przy lekturze „Nad Niemnem”.

Bibliografia: Eliza Orzeszkowa

1. T. Bujnicki, Pozytywizm, Podręcznik literatury dla klasy drugiej szkoły średniej, Warszawa 1994. 3. J. Detko, Orzeszkowa wobec tradycji narodowowyzwoleńczych, Warszawa 1965. 4. Dziedzictwo literackie powstania styczniowego, praca zbiorowa pod red. J. Z. Jakubowskiego, J. Kulczyckiej – Saloni, S. Frybesa, Warszawa 1964. 6. Historia literatury polskiej, pod red. M. Stępnia i A. Wilkonia, Warszawa 1988. 7. E. Ihnatowicz, Eliza Orzeszkowa, Opowiadania, Przewodnik po lekturach, pod red. P. Kuncewicza, Warszawa 1980. 10. K. Kolińska, Orzeszkowa, złote ptaki i terroryści, Warszawa 1996. 11. K. Kuliczkowska, W świecie prozy dla dzieci, Warszawa 1983. 16. M. Tymowski, J. Kieniewicz, J. Holzer, Historia Polski, Warszawa 1980. 17. M. Żmigrodzka, Orzeszkowa, Młodość pozytywizmu, Warszawa 1965. W książce Jana Detki „Orzeszkowa wobec tradycji narodowowyzwoleńczych”, wydanej w Warszawie w 1965 roku. Tak. Wiesław Kluz napisał „Dyktator Romuald Traugutt”, wydaną w Krakowie w 1986 roku.

Eliza Orzeszkowa: biografia i twórczość · Bibliografia

Cechy nowel OrzeszkowejJedna cecha bohatera i dokładna obserwacja. ok. 2 min

Orzeszkowa pisze o biednych, pokrzywdzonych i prześladowanych: nauczycielce, sierocie, powstańcach, wiejskim dziecku. Stara się pokazać jedną wiodącą cechę bohatera, a jej nowele mają mocny wydźwięk społeczny. Nowela jako gatunek ma zwartą budowę i jedną puentę.

Nowelistyka Orzeszkowej

W dorobku literackim Elizy Orzeszkowej nowele zajmują szczególne miejsce. Pisarka zawarła w nich program pozytywizmu, aktualną dla tamtego okresu problematykę, stworzyła swoisty dokument epoki. W ciągu całego życia napisała około trzydziestu powieści i około stu nowel i opowiadań, co świadczy o tym, iż małe formy prozatorskie były jej szczególnie bliska. Jako dwudziestopięciolatka debiutowała w „Tygodniku Ilustrowanym” „Obrazkiem z lat głodowych”. Był to jej pierwszy utwór. Jako ostatni powstał zbiór (cykl nowel) „Gloria victis”. Twórczość nowelistyczna Orzeszkowej kwitła zwłaszcza w latach siedemdziesiątych XIX wieku. Nowele początkowo pojawiały się w prasie, później w zbiorach (tomach): „Z różnych sfer”, „Panna Antonina”, „W zimowy wieczór”, „Drobiazgi”, „Stare obrazki”, „Melancholicy”, „Iskry”, „Chwile”, „Przędze” i ostatni, wydany już pośmiertnie w 1910 roku „Gloria victis”. W 1921 roku wydano jeszcze w dwu tomach: „Ostatnie nowele”, „Nowele i szkice” ponad dwadzieścia innych krótkich utworów pisarki.

Nowela jako gatunek literacki

Romantyzm stopniowo zacierał granice pomiędzy poszczególnymi gatunkami literackimi, zmieniały się prawidła rządzące w świecie literatury oraz normy regulujące założenia twórcze autora. Nowela jednak budziła zawsze swoiste zainteresowanie, ze względu na jej charakter oraz historyczne uwarunkowania. Za prekursora nowelistyki oraz twórcę tego gatunku uważa się renesansowego Giovanniego Boccaccia – włoskiego „mistrza w opowiadaniu różnych historii i anegdot w wybranym, towarzyskim gronie.” Właściwa forma noweli ukształtowała się jednak w XIX wieku. Zyskała wówczas swoich sympatyków, ale i przeciwników. Ci drudzy traktowali ją jako gatunek pełen nieładu, w którym panuje „estetyczna anarchia”, nowelistów natomiast uważali za pragnących popisać się mistrzostwem pióra prowokatorów. Świadomość, że nowela jako gatunek odróżnia się od innych typów prozy, ukształtowała się znacznie później. Konstanty Wojciechowski przeprowadził w 1912 roku wśród historyków literatury i krytyków literackich ankietę dotyczącą zasadniczych cech noweli – jako odrębnego gatunku literackiego.

Nowelistyka Orzeszkowej · Nowela jako gatunek literacki

Pytania i odpowiedzi

Jakie nowele Orzeszkowej są lekturami?

„A... B... C...”, „Dobra pani”, „Gloria victis” i „Tadeusz”.

O czym jest „A... B... C...”?

O nauczycielce Joannie Lipskiej, która potajemnie uczy dzieci z biednych rodzin. Za to staje przed sądem zaborcy i zostaje skazana na grzywnę.

O czym jest „Dobra pani”?

O bogatej wdowie, która przygarnia sierotę Helę, a po kilku latach, gdy dziewczynka jej się znudzi, odsuwa ją. Nowela pokazuje fałszywą dobroczynność.

O czym jest „Gloria victis”?

O powstańcach styczniowych w lesie na Polesiu. Opowieść snują drzewa i kwiaty, a nad mogiłą wiatr woła „Chwała zwyciężonym”.

O czym jest „Tadeusz”?

O jednym dniu z życia chłopskiej rodziny. Dwuletni Tadeusz towarzyszy matce w pracy w dworskim ogrodzie i ginie w wodzie.

Co łączy nowele Orzeszkowej?

Bohaterowie są ludźmi z ubogich lub pokrzywdzonych środowisk. Autorka pokazuje, jak społeczeństwo i władza ich traktują.