Nowela jako gatunek literacki
Nowela to krótki utwór prozatorski o zwartej budowie, z jednym wątkiem i wyraźną puentą. Gatunek wywodzi się z włoskiego renesansu, a w Polsce rozkwitł w pozytywizmie dzięki Orzeszkowej, Prusowi, Konopnickiej i Sienkiewiczowi.
Jak powstawała nowela i jak ją definiowano
Romantyzm stopniowo zacierał granice pomiędzy poszczególnymi gatunkami literackimi, zmieniały się prawidła rządzące w świecie literatury oraz normy regulujące założenia twórcze autora. Nowela jednak budziła zawsze swoiste zainteresowanie, ze względu na jej charakter oraz historyczne uwarunkowania. Za prekursora nowelistyki oraz twórcę tego gatunku uważa się renesansowego Giovanniego Boccaccia – włoskiego „mistrza w opowiadaniu różnych historii i anegdot w wybranym, towarzyskim gronie.” Właściwa forma noweli ukształtowała się jednak w XIX wieku. Zyskała wówczas swoich sympatyków, ale i przeciwników. Ci drudzy traktowali ją jako gatunek pełen nieładu, w którym panuje „estetyczna anarchia”, nowelistów natomiast uważali za pragnących popisać się mistrzostwem pióra prowokatorów.
Świadomość, że nowela jako gatunek odróżnia się od innych typów prozy, ukształtowała się znacznie później. Konstanty Wojciechowski przeprowadził w 1912 roku wśród historyków literatury i krytyków literackich ankietę dotyczącą zasadniczych cech noweli – jako odrębnego gatunku literackiego. Nieco później inny badacz literatury – Ludwik Fryde (1912 – 1942) opublikował wyniki tejże ankiety. Okazało się, ze różnice między powieścią a nowelą traktowane są najczęściej ilościowo (powieść dłuższa, nowela krótsza) albo metaforycznie: np. Eliza Orzeszkowa zdefiniowała nowelę następująco: „powieść jest słońcem, nowela błyskawicą”.
Brak świadomości krytycznej rozmijał się z praktyką literacką. Nowelę psychologiczną nazwano tak dopiero, gdy rozwinęła się twórczość Czechowa i Maupassanta, a tymczasem pisarze – realiści doby pozytywizmu (realizm w literaturze pojawia się w już początkach XIX wieku, a rozwija się w jego II połowie) mogli pochwalić się dojrzałymi utworami z tego zakresu.
Dość znaczący wydaje się fakt, że XX – wieczne prace badawcze poświęcone wspomnianej małej formie prozatorskiej dotyczą głównie pisarzy okresu pozytywizmu. Jerzy Putrament (1910 – 1986) – współczesny pisarz i publicysta w studium pt. „Struktura nowel Prusa” dokonał podziału i analizy różnych typów noweli, w oparciu o twory literackie wspomnianego nowelisty. W ten sposób wydzielił on nowele – szkice, nowele – intrygi, opowieści ramowe. Ujawnił dzięki temu bogactwo treści, jakie Prus zawarł w swoich miniaturowych dziełach, wskazał na obfity dorobek twórczy pisarza. Ponadto Putrament zastosował w swojej analizie nowoczesne (na tle lat międzywojennych) terminy, np. rym tematyczny, wprowadził pojęcia zaczerpnięte z techniki filmowej, np. zbliżenie, skrót. Interesującą pracę poświeconą nowelistyce Marii Konopnickiej napisała Alina Brodzka. Analizując cały dorobek twórczy pisarki, dowiodła mistrzostwa Konopnickiej w zakresie konstrukcji i form narracyjnych na tle rodzimej (polskiej) nowelistyki.
Budowa noweli
W oparciu o badania literackie można mówić o poetyce narracji noweli. Według Bohdana Owczarka (literaturoznawcy) opowiadanie literackie „można przedstawić globalnie jako całość, jako przejście od wstępnego stanu równowagi poprzez kryzys, czyli przejściowy stan, do stanu końcowej równowagi”. Swoją teorię badacz popiera wypowiedzią innego znawcy – Teodorova, który mówi o przejściu od stanu nierównowagi do stanu równowagi, wówczas jest to przykład opowiadania „skróconego” np. „Sokół” Boccaccia. „Sokół” to charakterystyczny prototyp noweli.
Próby zdefiniowania noweli przez badaczy wielu pokoleń dowodzą indywidualności tego gatunku, niemniej na przestrzeni lat udało się wypracować pewne cechy charakterystyczne dla owej formy prozatorskiej. Są to: zwarta, spoista konstrukcja oraz dramatyczne napięcie. Wspomniane kryterium staje się istotne ze względu na percepcję czytelników.
Nowela a opowiadanie
Nowela i opowiadanie są do siebie podobne, często ich nazwy stosuje się zamiennie. Każdą ze wspomnianych form charakteryzuje fabuła, najczęściej jednowątkowa. Opowiadanie dopuszcza pewną swobodę kompozycyjną, choć wydarzenia układają się w ciągu logicznym, porządkowanym na zasadzie przyczyna – skutek. Ich kolejność jest chronologiczna. W opowiadaniu wyraźnie zaznacza się wstęp, rozwinięcie i zakończenie. Ta forma pozwala na obecność opisów, refleksji, większej liczby epizodów, w związku z czym akcja ulega rozluźnieniu. Opowiadanie powinno posiadać pointę – celowe, charakterystyczne rozwiązanie, niejednokrotnie zabawne. Nowela jest bardziej restrykcyjna. To zwarty kompozycyjnie utwór o wyraźnie zarysowanej akcji i motywie przewodnim, obecnym wielokrotnie w tytule i treści. Ilość bohaterów jest ograniczona, zredukowane są opisy, komentarze, charakterystyki, autor pomija własne komentarze. Charakterystyczny dla noweli jest punkt kulminacyjny, spinający wszystkie fakty i wydarzenia utworu oraz zmieniający losy bohaterów lub bohatera. Trudności w klasyfikacji powyższych gatunków pojawiają się w momencie, gdy punkt kulminacyjny nie jest dokładnie zaznaczony lub gdy nowelę ubogacają opisy, refleksje. Każda z tych form, przy zastosowaniu przez autora należnej poetyki, słownictwa, może świadczyć o mistrzostwie pióra i talencie twórcy.
Funkcje noweli
Cel wychowawczy noweli najczęściej jest zamaskowany, zawiera się zwykle w samym toku akcji i zmuszającym do refleksji zakończeniu. Struktura gatunku sprzyja pominięciu pouczeń, wezwań, wykładów realizujących funkcję dydaktyczno – wychowawczą. Wystarcza sama treść i nasuwające się refleksje. Mniejsze znaczenie ma funkcja informacyjno – przedstawiająca, zawierająca się w opisach, relacjach, charakterystyczna dla dłuższych gatunków epickich. Czytelnik jest na ogół wprowadzany w tok akcji – w daną sytuację, informacje zaś są bardzo skrótowe, podparte fragmentarycznym wprowadzeniem faktów i aluzjami. Resztę musi „dopowiedzieć” sobie odbiorca.
Najistotniejsza wydaje się być funkcja ekspresywno – impresywna. Celem komunikatu jest oddziaływanie na uczucia adresata: wywołanie wzruszenia, ukazanie stanów psychicznych bohaterów, uwrażliwienie na świat wartości. Forma noweli bardzo temu sprzyja, ponieważ ukazani w utworze ludzie, ich sprawy i świat jawią się w nagłych błyskach, skojarzeniach. To „modeluje” emocje czytelnika. Nie można zapomnieć o funkcji rozrywkowo – autotelicznej (autoteliczny – będący celem samym w sobie). Tej funkcji podporządkowany jest układ zdarzeń, muszą być one ukazane w sposób atrakcyjny, dlatego w noweli pojawiają się zaskakujące zwroty akcji. Wątek fabularny często jest zagadkowy i tajemniczy. Tematyka musi odpowiadać wrażliwości odbiorcy.
Spełnienie wspomnianych funkcji zależy od stopnia rozwoju „użytkownika” noweli, środowiska, które wywiera na niego wpływ, od jego wrażliwości i kompetencji czytelniczych. Dzięki tym czynnikom adresat tekstu nawiązuje kontakt z autorem. Jest to relacja powierzchowna, prymitywna bądź też bardziej głęboka, dojrzała. Czytelnik właściwie wtedy interpretuje komunikat autora, reaguje na zawartą w treści problematykę, dociera do znaczeń odkrywających problemy psychologiczne, egzystencjalne, do ukrytych, metaforycznych sensów.
Często, by „naświetlić”, wyeksponować podjęty temat, pisarze nawiązują do klasycznego schematu nowel (teoria sokoła). W schemacie tym, konstruowanym na wzór małego dramatu, tkwią elementy szczególnie angażujące, absorbujące uwagę czytelnika. Są to na przykład: krótkie i szybkie ukazywanie zdarzeń aż do punktu kulminacyjnego, a ten często wiąże się z kategorią przygody, niekiedy z tajemnicą. Forma noweli w większości wypadków koncentruje się na perypetiach bohatera, ukazując go pomiędzy istotnymi momentami życia. Odsłania wówczas jego przeżycia wewnętrzne, wskazuje na ich dramatyzm. Właśnie z bohaterem (lub bohaterami) utworu ma się utożsamiać czytelnik.
Pytania i odpowiedzi
Czym nowela różni się od opowiadania?
Nowela ma jeden wątek, zwartą budowę i mocną puentę. Opowiadanie jest luźniejsze i może mieć kilka wątków.
Czym jest teoria sokoła?
To schemat noweli wzięty od Boccaccia. W utworze pojawia się wyróżniony przedmiot lub motyw, który wraca w każdej ważnej fazie akcji.