„A... B... C...”: streszczenie, bohaterowie i interpretacja (Orzeszkowa)
„A... B... C...” Elizy Orzeszkowej (1884) to nowela o młodej nauczycielce Joannie Lipskiej, która potajemnie uczy dzieci z ubogich rodzin. Zaborca zakazuje takich lekcji, więc Joanna staje przed sądem i zostaje skazana na wysoką grzywnę. Nowela pokazuje walkę o polską oświatę w czasie zaborów.
Nowela w pigułce
- Autorka: Eliza Orzeszkowa.
- Rok wydania: 1884 w „Świecie”, usunięta przez cenzurę; ponownie w „Gazecie Warszawskiej” w 1886 roku.
- Epoka: pozytywizm.
- Rodzaj i gatunek: epika, nowela.
- Czas akcji: druga połowa XIX wieku.
- Miejsce akcji: miasto bez nazwy, z kontekstu tereny pod zaborem rosyjskim.
- Bohaterowie: Joanna Lipska, Mieczysław Lipski, doktor Adam, pani Rożnowska, dzieci Kostek i Mańka.
- Problematyka: rusyfikacja, tajne nauczanie, walka o polskość, praca u podstaw.
Opracowanie lektury
Streszczenie w pigułce
Joanna Lipska, córka zmarłego nauczyciela, mieszka z bratem Mieczysławem w ciasnym mieszkaniu na poddaszu w wielkim mieście. Mieczysław pracuje jako kancelista, a jego wzrok się pogarsza. Joanna chce się usamodzielnić i szuka pracy.
Pani Rożnowska, właścicielka magla, podsuwa jej pomysł, żeby uczyć dzieci z ubogich rodzin. Joanna zaczyna tajne komplety. Przychodzą do niej Kostuś, syn ślusarza i praczki, mała Mańka, córka stróża, i inne dzieci. Joanna odzyskuje radość życia, bo czuje, że jest potrzebna.
Ktoś donosi na nią władzom i Joanna staje przed sądem jako osoba, która prowadzi szkołę bez pozwolenia. Murarz, którego córka się uczy, broni jej, ale sąd skazuje Joannę na wysoką grzywnę albo więzienie. Mieczysław pożycza pieniądze u lichwiarza, żeby ocalić siostrę.
Wieczorem Joanna płacze w kuchni, bo dług ją przeraża. Wchodzą Kostuś i Mańka. On rzuca jej pęk czeremchy, a ona wyjmuje zza sukienki stary elementarz i prosi o dalszą naukę. Joanna wraca do nauczania.
Streszczenie szczegółoweOd gmachu sądu po wizytę Kostka i Mańki. ok. 10 min
W wielkim niemieckim mieście młoda dziewczyna – Joanna Lipska przechodziła codziennie obok gmachu sądu. Budynek stale „rozszerzano i przyozdabiano”. Joannie, panience skromnej, ubranej zwykle w czarną suknię i czarny kapelusz, nigdy nie przyszło na myśl, że kiedykolwiek mogłaby przekroczyć progi tej potężnej budowli i zasiąść na ławie oskarżonych. Według niej toczyły się tam procesy majątkowe, zawiłe sprawy dotyczące zbrodni i niecnych przestępstw.
Joanna miała bladą i zmęczoną cerę, wielkie szare oczy, małe różowe usta i długie, jasne włosy. Była szczupła, „(...) każdy znawca ludzi poznałby w niej od razu jedną z tych dziewcząt, w każdym mieście licznych, które nie bawią się i nie stroją nigdy, jadają niewiele, oddychają powietrzem wąskich ulic i ciasnych izdebek.” Nosiła żałobę po ojcu, którego w sile wieku zwolniono nagle z posady nauczyciela. Staruszek bardzo to przeżył, cierpiał. Wcześniej sporo chorował, praca pedagoga wyczerpywała go. Wymówienie posady przybiło go zupełnie. Wkrótce zmarł. „na miejskim cmentarzu nie otworzy się już mogiła i nie wyjrzy z niej przedwcześnie osiwiała głowa pedagoga z zaczerwienionymi od pracy oczami i wielką chmurą zmarszczek, którą na czole jego złożyły nie lata, lecz jedna chwila, ta, w której mu w ścianach szkoły powiedziano: „Idź stąd precz!”
Dziewczyna mieszkała z bratem – Mieczysławem w niepozornym domu. Pomieszczenia w nim były ubogie i ciasne. Jedno z nich stanowiło sypialnię Joanny, drugie uchodziło jednocześnie za pokój sypialny i pracownię Mieczysława, a w trzecim mieściła się skromna kuchnia. Mieszkania na poddaszu w miejskich domkach były najtańsze, dlatego rodzeństwo Lipskich zajęło je po śmierci ojca. Na dole znajdował się sklepik i szynk – podrzędny lokal, gdzie spotykali się mężczyźni z okolicy i popijali alkohol. Z domku wychodziło się na dziedziniec.
Mieczysław Lipski – młody chłopak, po ukończeniu szesnastu lat i pięciu klas gimnazjalnych, porzucił szkołę i rozpoczął pracę kancelisty w starostwie miejskim. Pracował również po godzinach. Przynosił do domu stosy dokumentów, które wypełniał. Chudł przy tym, a jego wzrok stopniowo się pogarszał. Lekarz poradził mu, by nosił okulary. Odtąd jego oczy zasłaniały ciemne szkła. Utrzymywał mieszkanie i Joannę, która wspierała brata, wypełniając codzienne obowiązki – prała, gotowała, sprzątała, robiła zakupy. Przed śmiercią ojca żyli w miarę godnie, lecz potem ich sytuacja finansowa bardzo się pogorszyła. Joanna bywała głodna, nosiła cerowaną odzież, miewała podarte obuwie. Czuła się zagubiona i niepotrzebna, myślała często: „Na co ja komukolwiek czy czemukolwiek przydać się mogę?”
Postanowiła, że musi znaleźć jakąś pracę, by finansowo odciążyć brata. Rozważała posadę guwernantki, nauczycielki, bony zarządzającej wiejskim domem. Porozumiała się w tej sprawie z Mieczysławem, którego pieszczotliwie nazywała Mieczkiem. Powiedziała mu o propozycji pani Rożnowskiej – właścicielki magla. Pani Rożnowska, znając sytuację rodzeństwa Lipskich, zaproponowała Joannie, by podjęła się nauczania jej wnuczek – dwóch małych dziewczynek. Zasugerowała, że poleci dziewczynę znajomej, by ta również posyłała swoje dzieci na lekcje. W ten sposób maluchy zostałyby wcześniej przygotowane do szkoły. Do niewielkiej gromadki dołączyć miał jeszcze Kostuś – dwunastoletni syn ślusarza, stałego bywalca okolicznego szynku, córka „mularza” – murarza i malutka Mańka – córka stróża. Joanna znała bardzo dobrze te dzieci. Starszy Kostuś zaczął z ojcem przesiadywać w szynku „łobuz też z niego, ulicznik, wódkę już lubi (...)”, lecz przyszłą nauczycielkę traktował z szacunkiem, był łagodny jak baranek, pozwalał się myć i czesać, słuchał jej napomnień.
Mieczysław zdziwił się nieco zamiarami siostry, zapytał ją o plany małżeńskie, ale dziewczyna takich nie miała: „Wątpię, aby to kiedykolwiek stać się mogło. Wiesz o tym, że nikogo prawie nie znamy, nigdzie nie bywamy... jakżeby więc? Jakim sposobem?” Myśli Joanny krążyły czasem wokół znajomego doktora Adama. Pomagał on rodzeństwu w trudnych chwilach - podczas choroby ojca i po jego śmierci. Podczas pogrzebu starał się być uczynny i miły. Zapłakana dziewczyna wspierała się na jego ramieniu. Zdawała sobie jednak sprawę, że małżeństwo z młodym lekarzem jest nierealne. Joanna pragnęła jedynie zasługiwać na jego szacunek.
Wieczorem nie siedziała już zasmucona w kuchni. Ubogie pomieszczenia zapełnił gwar i śmiech dzieci. Gdy zabierała Kostusia do siebie na górę, jego ojciec, zwykle pijany, tym razem był trzeźwy. Z wdzięczności uścisnął i ucałował dłoń panienki. Bosy chłopak szybko pobiegł do mieszkania nauczycielki, niosąc wiadro pełne wody. Już wcześniej zdarzało się, że pomagał dziewczynie w pracach gospodarskich. Ów dwunastolatek był trochę inny niż jego rówieśnicy – jego czoło znaczyły już zmarszczki, para oczu nieufnie spoglądała na ludzi. Kostek bywał złośliwy i przebiegły. Jego matka – praczka stale zajmowała się pracą. Prała ludziom bieliznę i odzież. Niepokoił ją los syna, na którego często się złościła, podobnie jak i na męża zbyt często zaglądającego do szynku. Kostek uwielbiał młodą nauczycielką, miała na niego niebywały wpływ.
Popołudniami w mieszkaniu Lipskich pobrzmiewał śmiech dzieci, dobiegały odgłosy czytania, sylabizowania. Młodsze uczyły się czytać i pisać, starsze przyswajały jeszcze inne wiadomości - z matematyki, przyrody. Kostuś uczył się kaligrafii, Joanna przygotowała dla niego specjalne kaligraficzne wzory. Odczytywał kolejne zdania: „Nie czyń drugiemu, co tobie nie miło... Choć ubogo, ale chędogo. Pieczone gołąbki nie wpadają do gąbki...”
Dziewczyna zupełnie odżyła, czuła się potrzebna, praca dawała jej satysfakcję. Rodzice małych uczniów wynagradzali ją w miarę własnych możliwości. Od jednych otrzymywała drobne sumy pieniężne, praczka prała bezpłatnie bieliznę rodzeństwa, murarz przynosił warzywa i owoce z własnego ogrodu, stróż rąbał drewno na opał, a ojciec Kostka zawsze, gdy tylko spotkał Joannę, całował jej dłoń. Sytuacja finansowa poprawiła się – Joanna nie musiała już chodzić w podartym obuwiu czy zniszczonych sukniach, podarte koszule brata wymieniła na nowe. Marzyła niekiedy o doktorze Adamie, przypominała sobie jego postać, lecz wiedziała, że to tylko marzenia, a to czego by naprawdę pragnęła, nigdy się nie ziści. Widywała go czasem, gdy zgrabnym powozem objeżdżał domy pacjentów.
„Czasem też wyobrażała sobie, ze jest drobnym robaczkiem uwijającym się, ile tylko sił starczyło, u podstaw wyniosłej, aż niebotycznej budowli.” Z rzadka ogarniało ją uczucie tęsknoty i smutku. Uczyła coraz więcej dzieci, ale prócz tego dalej zajmowała się domem. Musiała więc wychodzić do miasta po różne sprawunki, zawsze wtedy mijała gmach sądu.
Pewnego dnia osobiście musiała przekroczyć obce, nieprzyjazne progi. Zasiadła na ławie oskarżonych. Wokół tłumnie zgromadzili się ludzie, a ona odczuwała ogromny strach, pragnęła uciec. Poważni sędziowie zajęli miejsca i rozpoczął się proces. Została posądzona o „utrzymywanie szkoły bez pozwolenia władz.” Świadkowie składali zeznania. Pani Rożnowska obwiniała siebie za pomysł ze szkołą. Usiłowała pomóc ubogiej sierocie – pannie Lipskiej, dlatego posłała do niej na lekcję swoje wnuczki, nie wiedziała, że w jakikolwiek sposób łamie prawo. Przyjaciółka pani Rożnowskiej, drobna kobieta o nienagannych manierach, przyznała, że sama kupiła i podarowała Joannie książki, by mogła przygotować jej syna do szkoły. Twierdziła, iż dziewczyna była dobrą i sumienną nauczycielką, ponadto lekcje u niej były tańsze niż u innych pedagogów. Kobieta nie uświadamiała sobie swojej winy, chciała jedynie zapewnić dziecku odpowiednie wykształcenie. Jako następna zeznawała praczka – matka Kostusia. Tłumaczyła się trudnymi warunkami materialnymi i sytuacją rodzinną - jej mąż - ślusarz często pił. Płakała, mówiąc.
Po niej na mównicę wstąpił murarz. Wypowiadał się głośno i dosadnie. Kilkakrotnie zlecano mu, by ściszył głos. Wyjaśnił, że nie było go stać na posyłanie córki na pensję (prywatna szkoła dla dziewcząt). Zdecydował się więc na tańsze i według niego, równie dobre rozwiązanie. Płacił Joannie ziemniakami i warzywami. Najbardziej liczyło się to, że jego córka może się uczyć. Młoda nauczycielka była, jak twierdził, niewinna. Po murarzu zeznania składali piekarz, stróż domu, nieznany dorożkarz i wdowa po urzędniku. Jako ostatni mówił ten, „kto dokonał odkrycia, że na górnym pięterku domu (...) gromadka drobnych dzieci dowiadywała się o tym, że pszczoła ma cztery skrzydełka, sześć nóżek, dwa różki i żądło (...).” Jego wystąpienie trwało najdłużej.
Po przesłuchaniu świadków nastąpiła chwila złowieszczej ciszy. Przyciśnięty plecami do jednej ze ścian sali sądowej stał brat oskarżonej. Zaniepokojony przysłuchiwał się oskarżycielskiej mowie adwokata. Lęk nie opuszczał także Joanny, którą po chwili wezwano, by przemówiła w swojej obronie. Szczupła, jasnowłosa dziewczyna w czerni drżącym głosem powiedziała: „Uczyłam dzieci, myślałam, że czynię dobrze...” Zaraz jednak nabrała większej pewności siebie i wyraźnie już oświadczyła: „Myślę, że dobrze czyniłam.” Przewodniczący składu sędziowskiego bacznie przypatrywał się obwinionej, wkrótce grono sędziów udało się na naradę. Sąd uznał Joannę winną i skazał ją na dwieście talarów kary pieniężnej. W przypadku gdyby żądanej kwoty nie zapłacono, Joanna miała trafić do więzienia na trzy miesiące. Wśród prawników słyszało się szepty, że wymierzona kara nie jest zbyt wysoka. Mieczysław Lipski myślał inaczej, dla niego była to spora suma. Jeden z jego znajomych urzędników doradzał mu zapłacenie grzywny za siostrę. Urzędnik miał przyjść w tej sprawie nazajutrz do mieszkania rodzeństwa.
Mieczysław wypatrzył w tłumie wypływającym z sali sądowej Joannę. Jej wzrok skierowany był na tego, ku któremu skłaniało się jej serce, i który przybył do sądu, by obserwować nader ciekawy proces – Joanna patrzyła na doktora Adama. Mężczyzna nieco smutny, otoczony wianuszkiem dam, spieszył, by służyć ramieniem jednej z nich. W tej chwili brat pochwycił Joannę za rękę i ze słowami: „Nie lękaj się...”, nakazał jej iść do domu. Sam natomiast gdzieś zniknął. Powrócił po kilku godzinach. Zmęczony i stroskany usiadł na kanapie. Joanna nie wybiegła mu na spotkanie, siedziała zasmucona w ciemnym kącie. Miała do niego żal, że nie spędza z nią ostatnich godzin wolności. Następnego dnia szła przecież do więzienia, nie miała pieniędzy na zapłacenie kary. Doradziła bratu, co ma robić podczas jej nieobecności. Matka Kostusia miała sprzątać mieszkanie, u Rożnowskiej Mieczysław miał jadać obiady, jej również powinien oddać wszystkie żywnościowe zapasy, wówczas zaoszczędzi na posiłkach. Młodzieniec patrzył na siostrę zdziwiony, po czym orzekł, że zapłacił już należną kwotę i Joanna nie zostanie uwięziona. Dziewczynę zaniepokoiła odpowiedź brata. Błagała go, by wyjawił, skąd wziął pieniądze. Przyznał się, że pożyczył je od znanego w mieście lichwiarza.
„Jesteś córką profesora, dobrze wychowaną i delikatną... Dlatego żeśmy zbiednieli, to mamy już tarzać się po więzieniach ze złodziejami i pijakami!” – przekonywał Mieczysław siostrę, choć tę przerażała konieczność spłaty długu. Radziła bratu, by oddał pieniądze, a ona odbędzie wyznaczoną trzymiesięczną karę. „Mówiła mu, że jest zdrową, silną, młodą i może wszystko wytrzymać, ze słusznym jest, aby niosła odpowiedzialność za to, co czyniła sam; że ten dług, który zaciągnął, stokroć więcej sprawia jej bólu niż te trzy miesiące... tam!”Zaklinała go i płakała, ostatecznie przystała na decyzję Mieczysława. Już nieco uspokojona nastawiła samowar.
Mieczysław odszedł do swojej sypialni. Została sama w kuchni gnębiona myślami o spłacie długu. Krojąc chleb, płakała. Nagle drzwi uchyliły się i do pomieszczenia cichutko weszły dzieci – dwunastoletni Kostuś i mała Mańka. On rzucił jej pod nogi pęk czeremchy. Białe kwiaty leżały na podłodze, a ich zapach wypełnił pomieszczenie. Kostek wyjął ukryty za ubraniem mały zeszyt i zaczął czytać zapisane w nim zdania. Dziewczynka wyciągnęła zza sukienki elementarz (abecadło) i poczęła sylabizować: „A... b.... c...” Joasia rozweseliła się, na jej bladej twarzyczce pojawił się uśmiech. Kuchenne odgłosy zaniepokoiły pracującego w pomieszczeniu obok kancelistę. Siostra powiedziała mu o obecności dzieci. Zdenerwowany wybiegł z pokoju, narzekając, że znów będą mieć kłopoty. Wygonił niepożądanych gości. Joanna podała mu tacę z herbatą i chleb, sama natomiast zajęła się haftowaniem chusteczki z inicjałami kochanego Mieczka.
Z dołu dało się słyszeć hałas. To podrzędny lokal rozpoczynał swoje nocne życie. Wtem za łóżkiem coś zaszeleściło. Z mrocznego narożnika wyłoniła się pucołowata buzia Mańki. Dziecko odczekało, aż Mieczysław przestanie się gniewać i ponownie pogrąży się w pracy. Mała Mańka wskoczyła na kolana nauczycielki i oznajmiła, „że już wszystko umie... wszystko od a do p... od p nie umie, ale wczoraj nauczy się...” Dziewczynka zamierzała zostać na noc w domu rodzeństwa, a słówko wczoraj oznaczało jutro. Mieczka znów zaniepokoiły dziwne szmery. Joanna pospieszyła z wyjaśnieniem o wizycie Mańki. Chłopak nie wyprosił jednak małego gościa. Nakazał poczęstować dziewczynkę herbatą. Po chwili w kuchni ponownie słychać było dźwięczne sylabizowanie, tym razem cichsze. Szeptem wypowiadane litery nie powinny już nikogo niepokoić, także pracującego w pobliżu brata Joanny Lipskiej.
Bohaterowie: Joanna, Mieczysław i inniNauczycielka, jej brat i dzieci z kamienicy. ok. 1 min
- Joanna Lipska: córka zmarłego nauczyciela, która uczy dzieci potajemnie.
- Mieczysław Lipski: jej brat, kancelista w starostwie.
- Doktor Adam: przyjaciel rodziny, w którym Joanna potajemnie się kocha.
- Pani Rożnowska: właścicielka magla, która podsuwa Joannie pomysł.
- Kostek i Mańka: dzieci, które uczy Joanna.
Joanna Lipska: charakterystyka bohaterki
Joanna Lipska to główna bohaterka noweli Elizy Orzeszkowej pt. „A... B... C...” Jest córką zmarłego nauczyciela – profesora Lipskiego. Nie ma matki, po śmierci ojca zostaje tylko z bratem. Wraz z nim zamieszkuje w jednej z miejskich kamienic, w ubogim i skromnym mieszkaniu. To takiej decyzji zmusza rodzeństwo trudna sytuacja finansowa. Orzeszkowa początkowo przedstawia bohaterkę jako niepozorną dziewczynę, zwykle biednie odzianą: „Nosiła zawsze czarną wełnianą suknię i czarny kapelusz, ani ozdobny, ano modny, lecz spod którego widać było gęstwinę ślicznych włosów tak prawie jasnych jak len, gładkich i lśniących nad czołem, w prosty, ciężki warkocz zwiniętych z tyłu głowy. Cerę twarzy miała bladawą i często zmęczoną, małe, różowe usta i wielkie szare oczy, które kryształową swą przezroczystością przypominały czasem oczy…
„A... B... C...”: pozostali bohaterowie
Mieczysław Lipski – brat Joanny i jednocześnie jej przyjaciel. Syn profesora Lipskiego. Biurowy pracownik starostwa – kancelista. „Niegdyś Mieczysław Lipski był dzieckiem zdrowym, choć zawsze trochę powolnym i nieśmiałym, ale trwało to krótko. Miał lat szesnaście i ukończył pięć klas gimnazjalnych, kiedy cera jego nabierać poczęła tej przykrej monotonnej, papierowej białości, ręce wychudły, ruchy zleniwiały; bolące oczy z porady lekarza okryto mu wtedy jak starcowi, ciemnymi okularami; odtąd nigdy ich już nie zdejmował.” Musiał porzucić szkołę i zająć się pracą. Otrzymał posadę w landraturze (starostwie). Stale wypełniał dokumenty, nie tylko w biurze, sterty papierzysk przynosił również do domu. Tracił wzrok i zdrowie, poświęcając się wyczerpującej pracy. Po śmierci ojca na niego spadł obowiązek utrzymania siostry. Zapewniał sobie i jej byt materialny.
Czas, miejsce, plan wydarzeń i stylMiasto pod zaborem i oszczędny styl. ok. 2 min
Czas i miejsce akcji nie są dokładnie określone z powodu cenzury. Wiadomo, że to czasy autorki i miasto pod zaborem rosyjskim. Plan wydarzeń ma 13 punktów, od śmierci ojca po wizytę Kostka i Mańki. Styl jest oszczędny, bez długich komentarzy autorki.
„A... B... C...”: czas, miejsce, plan wydarzeń, styl i narracja
Czas i miejsce akcji nie są dokładnie określone. Wiadomo jednak, że chodzi o czasy współczesne pisarce – drugą połowę XIX wieku. Centralnym miejscem akcji jest wielkie niemieckie miasto. Faktycznie chodzi o ziemie polskie objęte zaborem rosyjskim. Autorka nie mogła nakreślić dosadnie danego miejsca w obawie przed cenzurą. Z drukiem noweli (opowiadania) miała również problemy. Kiedy ukazało się na łamach „Świata” – w 1884 roku, zdjęto je ze szpalt decyzją cenzury, ponownie pojawiło się w „Gazecie Warszawskiej” w 1886 roku. Wówczas akcja noweli działa się już na terenie Księstwa Poznańskiego. Dopiero po takiej korekcie wydanie utworu było możliwe. Innymi miejscami akcji są: ubogie mieszkanko na poddaszu, gdzie mieszka rodzeństwo: Joanna Lipska i jej brat Mieczysław. Tutaj odbywają się „tajne komplety”, czyli nieformalne lekcje.
„A... B... C...”: znaczenie tytułu
„Zza cienkiej ściany górnego pięterka domu wychodziły na zewnątrz cieniuchne głosy dziecięce, bąkające: - A.... b... c, A... b... c...” Tytułowe „A... B... C...” to pierwsze litery alfabetu, którego Joanna naucza dzieci. Poznanie liter jest pierwszym krokiem do zdobywania wiedzy. Dzięki umiejętnościom czytania i pisania człowiek może poznawać dziedzictwo kulturowe swojego kraju, narodu, orientować się w świecie, może również brać udział w procesie tworzenia i przeobrażania cywilizacji. Niepiśmienna osoba czuje się zagubiona w rzeczywistości. W czasach Orzeszkowej, gdy podejmowane przez zaborcę próby wynarodowienia Polaków, narzucenia im swojej kultury, zagrażały tożsamości narodowej, należało walczyć z problemem rusyfikacji. Dlatego popularne stało się tajne nauczanie w języku polskim. Tworzono nieformalne szkoły. Nauczyciele krążyli od domu do domu i przekazywali młodemu pokoleniu zasób wiadomości. Wielokrotnie zasiadali przez to na ławach sądowych, lecz misja trwała nadal, znajdowali się naśladowcy, kontynuatorzy.
ProblematykaRusyfikacja, tajne nauczanie i praca u podstaw. ok. 2 min
- Rusyfikacja: zaborca zakazuje nauczania po polsku.
- Tajne nauczanie: Joanna uczy dzieci potajemnie, a potem staje przed sądem.
- Praca u podstaw: uczenie biednych dzieci jest realizacją hasła pozytywistów.
- Więzi rodzinne: brat i siostra pomagają sobie mimo długu.
„A... B... C...”: problematyka
Zasadniczym problemem zobrazowanym w noweli „A...B...C...” jest kwestia rusyfikacyjnego ucisku. Na społeczeństwo wywierano ogromną presję. Polityka zaborczych mocarstw, zwłaszcza Rosji, wobec Polaków była bezwzględna. Zabraniano nauki języka polskiego, zamiast tego pojawił się język rosyjski – w szkołach i na wyższych uczelniach. Władze dążyły do stopniowego wynarodowienia, narzucano Polakom rosyjskie wzorce kulturowe. Formą oporu stała się więc nielegalna nauka, umożliwiająca potrzymanie tradycji narodowej. Przyczyny dyskryminacji są w „A...B...C” wyjaskrawione. Przykładem jest tutaj ojciec Joanny Lipskiej, którego zwolniono z posady nauczyciela ze względu na jego wiek - pan Lipski był już starszym człowiekiem. Brutalne postępowanie zaborcy odbiło się na zdrowiu mężczyzny, który poświęcił życie propagowaniu idei nauki. Staruszek ciężko zachorował, a następnie zmarł. Ciężko pracujący latami człowiek został przedstawiony jako zbędny element systemu, jako jednostka, która wraz z końcem swojej „produktywności” musi zostać wyłączona ze społeczeństwa, ponieważ nie jest już efektywna.
„A... B... C...”: zabory i rusyfikacja, tło historyczne
Lata 1772 – 1795 to czas rozbiorów Polski. I Rzeczpospolita pozostawała we władaniu obcych mocarstw: Rosji, Austrii i Prus aż do 1918 roku, przez okres stu dwudziestu trzech lat. Każde z państw zaborczych zamierzało w jakiś sposób zawładnąć polską kulturą, uczynić z Polaków Rosjan lub Niemców. Polityka tych krajów była bezwzględna, zmierzająca do wynarodowienia. Terytorium państwa polskiego podzielono. Ziemie włączone stały się areną widowisk wojennych, w których ciemiężyciele brali udział. Do kampanii batalistycznych musieli przyłączać się polscy osadnicy zamieszkujący tereny zawładnięte przez zaborców, stawali się w ten sposób aktorami w wojnach napoleońskich, rewolucjach (Niemcy, Austria - rok 1848, rewolucja w Rosji 1905), powstaniach (powstanie węgierskie), wojnie krymska, wojnie włosko – austriackiej. Polacy uczestniczyli w wielu walkach, ponieważ wierzyli w odzyskanie wolności, z dowódcami obcych armii wiązali nadzieje niepodległościowe.
Motywy literackieDziecko, miłość, praca, miasto. ok. 1 min
W noweli ważne są motywy dziecka, miłości (rodzeństwa i niespełnionej miłości Joanny), pracy i nauki, rusyfikacji, samotności, miasta, pijaństwa i obrazu kobiety.
„A... B... C...”: motywy literackie
Problematyka dziecięca wielokrotnie pojawia się w twórczości Orzeszkowej. Autorka pragnie ukazać trudną sytuację dzieci żyjących w ówczesnych czasach. Były to lata niepewności, naznaczone klęską zaborów, bezowocnych zrywów niepodległościowych, brutalnej polityki wobec uciśnionego narodu, czas wyzysku społecznego. Dziecięce ryciny w „A... B... C...” to sylwetka dwunastoletniego, dojrzewającego Kostka – syna ślusarza i małej Mańki – córki stróża. Kostek to podwórkowy łobuziak, zdarza się, że dokucza młodszym dzieciom. Naśladując ojca, zaczyna zaglądać do szynku i próbować alkoholu. W porę zajmuje się nim Joanna. Chłopak jest pełen szacunku dla młodej nauczycielki, słucha jej, wykonuje polecenia, chętnie się uczy, często pomaga dziewczynie w obowiązkach domowych: „Jednak od niedawna to stare dziecinne serce po raz pierwszy może rozkwitło uczuciem innym niż uczucie krzywdy, bojaźni, bosych nóg i karczemnych wrażeń. Nigdy w życiu nie widział tak ślicznej panienki, jaką w oczach jego była Joanna, i nie słyszał ani tak łagodnego głosu, ani tak ciekawych powiastek jak te, które opowiadała mu ona, ilekroć gotowała obiad lub naprawiała bieliznę, a on dopomagał jej, w czym mógł (...). Odkąd…
CytatyDziesięć zdań z noweli. ok. 1 min
Cytaty pokazują Joannę, jej pracę, proces i scenę w kuchni, gdy dzieci przychodzą z czeremchą i elementarzem.
„A... B... C...”: najważniejsze cytaty
„(...) gdyby zaś kiedykolwiek nasunęła się jej myśl, że może być obwinioną o popełnienie zbrodni, wprost parsknęłaby śmiechem.” (o Joannie Lispkiej) „Młodą była i niewątpliwie ładną, lecz każdy znawca ludzi poznałby w niej od razu jedną z tych dziewcząt, w każdym mieście licznych, które nie bawią się i nie stroją nigdy, jadają niewiele, oddychają powietrzem wąskich ulic i ciasnych izdebek. Taki sposób życia tamuje rozwój wdzięków i zarazem ukrywa je przed ludźmi.” (o Joannie Lispkiej) „Nosiła żałobę po ojcu i ciągle myślała o tym, że powinna koniecznie znaleźć sobie sposób zarabiania na życie, aby nie obciążać sobą ciężkiego życia brata.” (myśli Joanny) „Dopóki żył stary ojciec, wiedziała, że żyje dla niego, a także nie znała nędzy. Teraz chodziła po świecie z nieustanną myślą: Na co ja komukolwiek czy czemukolwiek przydać się mogę? Często bywała głodną i miewała podarte obuwie, myśląc o kawałku chleba czy bułki albo o całych trzewikach (...).” (sytuacja Joanny) „W sile wieku usłyszał, że nie ma prawa pracować tak , jak chciał i umiał, ani pożywać owoców swej pracy.
Pytania i odpowiedzi
Kim jest Joanna Lipska?
Córką zmarłego nauczyciela, która mieszka z bratem na poddaszu i uczy dzieci potajemnie. Staje przed sądem za prowadzenie szkoły bez pozwolenia.
Za co sąd skazuje Joannę?
Za utrzymywanie szkoły bez pozwolenia. Wyrok to wysoka grzywna albo więzienie.
Jak kończy się nowela?
Joanna płacze w kuchni z powodu długu, a Kostek i Mańka przychodzą do niej i proszą o dalszą naukę. Joanna wraca do nauczania.
Skąd wzięły się pieniądze na grzywnę?
Mieczysław pożycza je od lichwiarza, bo chce uchronić siostrę przed więzieniem.
Szybki test
Samowar to:
Poprawna odpowiedź: d) przyrząd służący do zaparzania herbaty
Kostuś, bohater noweli „A...B...C...”, po powrocie Joanny z sądu rzucił jej pod nogi pęk:
Poprawna odpowiedź: c) czeremchy
Joanna, bohaterka noweli „A...B...C...” została skazana na:
Poprawna odpowiedź: c) trzymiesięczną karę więzienia