Nowele OrzeszkowejEliza Orzeszkowa

Nowelistyka Orzeszkowej

Eliza Orzeszkowa napisała wiele nowel, w których pokazała biedę, wychowanie, problem kobiet, wady ludzkie i sprawy żydowskie. Jej nowele są krótkie, skupione na jednej głównej cesze bohatera i oparte na dokładnej obserwacji życia. Najważniejsze z nich to „A... B... C...”, „Dobra pani”, „Gloria victis” i „Tadeusz”.

Nowele Orzeszkowej i ich tematy

W dorobku literackim Elizy Orzeszkowej nowele zajmują szczególne miejsce. Pisarka zawarła w nich program pozytywizmu, aktualną dla tamtego okresu problematykę, stworzyła swoisty dokument epoki. W ciągu całego życia napisała około trzydziestu powieści i około stu nowel i opowiadań, co świadczy o tym, iż małe formy prozatorskie były jej szczególnie bliska. Jako dwudziestopięciolatka debiutowała w „Tygodniku Ilustrowanym” „Obrazkiem z lat głodowych”. Był to jej pierwszy utwór. Jako ostatni powstał zbiór (cykl nowel) „Gloria victis”.

Twórczość nowelistyczna Orzeszkowej kwitła zwłaszcza w latach siedemdziesiątych XIX wieku. Nowele początkowo pojawiały się w prasie, później w zbiorach (tomach): „Z różnych sfer”, „Panna Antonina”, „W zimowy wieczór”, „Drobiazgi”, „Stare obrazki”, „Melancholicy”, „Iskry”, „Chwile”, „Przędze” i ostatni, wydany już pośmiertnie w 1910 roku „Gloria victis”. W 1921 roku wydano jeszcze w dwu tomach: „Ostatnie nowele”, „Nowele i szkice” ponad dwadzieścia innych krótkich utworów pisarki.

W „Obrazku z lat głodowych” pisarka ukazała własne widzenie spraw społecznych. Szkic ubogiego, pańszczyźnianego chłopa miał przemawiać do wyobraźni czytelnika, przy okazji utwór wyeksponował wrażliwość samej autorki. W cyklu „Z różnych sfer” Orzeszkowa, poszerzając zakres swoich zainteresowań, wzbogaciła tematykę utworów o studium życia miejskiego „sięgnęła” do nizin, miejskich zaułków, wskazała na pewną nijakość mieszczańskiego życia oraz na rozwarstwienie społeczne.

Podjęła problematykę wychowawczą i dydaktyczną (zbiór „Panna Antonina”, a w nim „Dobra pani”), dużo miejsca w swojej twórczości poświęciła dzieciom, o których zwykła wyrażać się z czułością i troską. Los maluchów nigdy nie był jej obojętny, dlatego bosonodzy, czupurni chłopcy, roześmiane, choć skromne dziewczęta często „goszczą” na kartach jej opowiadań – „Julianka”, „Sielanka nieróżowa”, „Daj kwiatek”, „Tadeusz”. Są to często dzieci skrzywdzone przez los, ubogie sieroty, które mimo przeciwności losu roztaczają wokół siebie czar dzieciństwa.

Pisarka dotknęła bolesnego tematu wad ludzkich, wskazała na zło, jakie może nieść cywilizacja miejska: pijaństwo, stręczycielstwo, egoizm. Ukazała je jako zagrażające moralnemu zdrowiu człowieka i społecznej etyce.

W twórczości nowelistycznej Orzeszkowej odnajdujemy także problematykę kobiecą – sprawa emancypacji i wykształcenia kobiet . Pisarka wielokrotnie krytykuje „wykształcenie salonowe” - naukę zbędnych manier, które okazują się niepotrzebne w trudnej rzeczywistości. Opowiada się za rozsądnym kształceniem płci pięknej, tak, by kobiety mogły wykorzystywać zdobytą wiedzę w domach, wychowując przyszłe pokolenia, bądź też idąc śladem samej Orzeszkowej, jako nauczycielki popularyzować ideę nauki. W czasach zaborów było to szczególnie istotne. Kobieta ukazana przez Orzeszkową to najczęściej zapracowana matka, gospodyni bądź nauczycielka o szlachetnym sercu, realizująca postulaty „pracy organicznej” i „pracy u podstaw”, silna, odważnie stawiająca czoło przeciwnościom losu. Jej urodę wielokroć tłumią trudy egzystencji. Pojawiają się również sylwetki dam, ale ten typ kobiety u Orzeszkowej podlega krytyce. Jawią się one niemal jako nieużyteczne społecznie jednostki.

Problematyka żydowska podejmowana przez Orzeszkową – „Silny Samson”, „Gedali” umożliwiła autorce zobrazowanie problematyki narodowej. Za pośrednictwem ukrytej ironii atakowała wszystkich tych, którzy nauczyli się postrzegać Żydów jako bogaczy oraz wrogów chrześcijaństwa. W sylwetkach Żydów zaakcentowała trudne i zmienne koleje losu „narodu wybranego” oraz pracowitość, obowiązkowość i zapobiegliwość. Tym sposobem pozorne „wady” zamieniła w zalety.

(J. Detko, Eliza Orzeszkowa, Warszawa 1971)

Nowele Orzeszkowej są niezwykle sugestywne, wiarygodne, to dlatego, że pisarka wnikliwie, z uwagą obserwowała życie i ludzi, angażowała się w problematykę społeczną, nie pozostawała bierna wobec historii. Wszystkie te zagadnienia odbiły się echem w jej twórczości podporządkowanej regułom trudnego czasu zaborów. Małe formy prozatorskie lubiła szczególnie, nowelę w sensie oddziaływania na odbiorcę nazywała „błyskawicą”. Stosowała się do wymogów gatunku: krótka, „sprężysta” akcja, „szkielety” osobowości, uwypuklony, często dramatyczny punkt kulminacyjny, sylwetki bohaterów jasne i klarowne. Studiując nowelistykę Orzeszkowej, niejeden czytelnik, mimo upływu lat, odnajdzie w przedstawionych postaciach siebie, przejrzy się w lustrze epoki, dostrzeże ogromny szacunek autorki do historii.

Pytania i odpowiedzi

Jakie nowele Orzeszkowej są lekturami?

„A... B... C...”, „Dobra pani”, „Gloria victis” i „Tadeusz”.

O czym pisała Orzeszkowa w nowelach?

O biedzie, wychowaniu dzieci, losie kobiet, szkodliwych przywarach, takich jak pijaństwo, i o ludziach pochodzenia żydowskiego.