Cechy powieści Nałkowskiej „Granica”
Najważniejsze cechy „Granicy” to inwersja czasowa (powieść zaczyna się i kończy w tym samym momencie), brak chronologii wydarzeń i rozbudowana analiza psychiki bohaterów. Fabuła ma schemat romansu z trójkątem miłosnym, ale służy pytaniom o moralność, społeczeństwo i filozofię.
Romans z trójkątem miłosnym i jego głębsze przesłanie
„Granica” Zofii Nałkowskiej to jedna z najważniejszych polskich powieści z dwudziestolecia międzywojennego. Autorka charakteryzuje w niej ludzkie postawy. Opisuje cechy charakteru i przemianę jaka dokonuje się w bohaterach.
Utwór oparty jest na schemacie charakterystycznym dla romansów i literatury brukowej. Pan z dobrego domu pożąda prostej i ubogiej dziewczyny. Ta zakochuje się w nim. Marzy o wspólnym życiu. W międzyczasie mężczyzna oświadcza się innej kobiecie. Nadal jednak utrzymuje stosunki z kochanką. Narzeczona dowiaduje się o romansie. Wybacza jednak zdradę. Wychodzi za niego za mąż. Postać kochanki nie znika jednak z ich życia. Doprowadza to do tragicznego finału.
Zarysowana fabuła mogłaby stać się podstawą do napisania scenariusza rodem z harlequina. Nałkowska ukazuje typowy trójkąt miłosny. Związki łączą – Zenona, Justynę i Elżbietę. Dodatkowo ich perypetie miłosne łączą się z wątkami kryminalnymi. To głównie scena napaści Justyny na Ziembiewicza i oblanie go kwasem, a także samobójstwo głównego bohatera.
Jednak wątek romansu stanowi jedynie tło utworu Nałkowskiej. Najważniejsze są w nim uniwersalne przesłania moralne, obyczajowe i filozoficzne. Autorka zastanawia się nad kondycją człowieka. Zadaje trudne pytania o wolność, rolę wierności ideałom i cierpienie. Zastanawia się też nad kwestią starości. Charakteryzuje ówczesne polskie społeczeństwo i podziały w nim występujące.
Z tego powodu trudno „Granicę” nazwać powieścią brukową. Dzięki poruszeniu wielu wątków oraz językowi możemy utwór ten zaliczyć do jednych z najważniejszych w polskiej literaturze. Na miano arcydzieła jednak, moim zdaniem, nie zasługuje.
Inwersja czasowa, analiza psychiki i inne cechy powieści
Zastosowanie inwersji czasowej – powieść zaczyna się i kończy zasadniczo w tym samym momencie. Autorka przez to ujawnia zakończenie dzieła, pozbawiając czytelnika elementu zaskoczenia i zmuszając go do skupienia uwagi na innych elementach akcji. Czytelnik nie zadaje sobie pytania: „co będzie dalej?”. Zastanawia się „dlaczego tak się stało?”.
Tworząc taki schemat czasu w powieści Nałkowska wzorowała się na twórczości Prousta.
Schematy powtarzane z pokolenia na pokolenie
- Determinizm - koncepcja filozoficzna, według której wszystkie zdarzenia są połączone związkiem przyczynowo-skutkowym, a zatem każde zdarzenie i stan jest zdeterminowane przez swoje uprzednio istniejące przyczyny.
Kompleks boleborzański to zespół utartych schematów postępowania. Człowiek wbrew sobie przejmuje je. Powiela schematy swych rodziców. Czyni to, choć wcześniej je krytykował.
Zenon za wszelką cenę stara się uniknąć schematu postępowania ojca Waleriana. Potępia i kpi z niego. Razi go to, że ojciec przez całe życie miał wiele kochanek. Jego żona to akceptowała.
Z czasem Zenon powiela model niewiernego męża. Wiąże się z Justyną Bogutówną. Mimo iż zaręcza się z Biecką, sypia z kochanką. Gdy dziewczyna zachodzi w ciążę daje jej pieniądze. Elżbieta wybacza ten romans. Zostaje żoną Ziembiewicza. Akceptuje utrzymywanie kontaktu Zenona z Bogutówną. Pomaga mu w zdobyciu dla niej pracy. Wspiera męża, gdy Justyna go szantażuje.
Inny schemat powiela Elżbieta. Cierpi w młodości odrzucona przez matkę. Wychowuje ją ciotka Kolichowska, siostra ojca. W życiu dąży do pojednania z rodzicielką. Tęskni za miłością rodziców i domowym ciepłem. Po samobójstwie męża zostawia swego syna - Waleriana - na wychowanie teściowej.
Justyna Bogutówna także powiela schemat matki. Wiąże się z mężczyzną z wyższych sfer. Zachodzi z nim w ciążę. Musi sama podejmować decyzję o przyszłości swojej i dziecka.
Zenon i Elżbieta wydają się ubezwłasnowolnieni przez złe wzorce rodzicielskie. Jednocześnie są tego świadomi. Muszą ponieść konsekwencje za swoje czyny.
Pytania i odpowiedzi
Dlaczego „Granicy” nie nazywa się powieścią brukową?
Wątek romansu stanowi tylko tło. Najważniejsze są w powieści uniwersalne przesłania moralne, obyczajowe i filozoficzne oraz pytania o wolność, wierność ideałom i cierpienie.
Czym jest kompleks boleborzański?
To zespół utartych schematów postępowania, które człowiek przejmuje wbrew sobie. Powiela schematy swoich rodziców, choć wcześniej je krytykował.
Jaki schemat powiela Justyna Bogutówna?
Schemat matki: wiąże się z mężczyzną z wyższych sfer, zachodzi z nim w ciążę i musi sama podejmować decyzję o swojej przyszłości i przyszłości dziecka.
Szybki test
Osią konstrukcyjną powieści nie jest:
Poprawna odpowiedź: d) uwikłanie Zenona w sprawy Tczewskich
Akcja powieści jest:
Poprawna odpowiedź: a) fragmentaryczna
Każda postać, nawet drugoplanowa, jest scharakteryzowana poprzez:
Poprawna odpowiedź: d) działania i opinie