„Granica” Nałkowskiej: streszczenie i opracowanie
„Granica” Zofii Nałkowskiej, pisana w latach 1932 do 1935 i wydana w 1935 roku, jest najsłynniejszą powieścią autorki. Najpierw ukazywała się w odcinkach w czasopiśmie, a w 1936 roku dostała Państwową Nagrodę Literacką. Powieść ma 27 rozdziałów i należy do prozy psychologicznej: zamiast opowiadać wydarzenia po kolei, zaczyna od wiadomości o śmierci bohatera (inwersja czasowa), a dopiero potem pokazuje, jak do niej doszło. Akcja toczy się w czasie I wojny światowej i w kilku latach po niej, w nienazwanym prowincjonalnym mieście oraz w majątku Boleborza. Istotą dzieła jest pytanie o granice, których człowiek nie powinien przekraczać: moralne, społeczne i psychologiczne, oraz o to, czy jesteśmy tacy, jakimi widzą nas inni.
Lektura w pigułce
- Autorka: Zofia Nałkowska (1884 do 1954).
- Tytuł: „Granica”, wydana w 1935 roku.
- Rodzaj i gatunek: epika, powieść psychologiczna i obyczajowa.
- Czas akcji: lata I wojny światowej i kilka lat po niej (po „cudzie nad Wisłą” z 1920 roku).
- Miejsce akcji: nienazwane prowincjonalne miasto (kamienica przy ulicy Staszica), majątek Boleborza, Warszawa, Paryż.
- Budowa: 27 rozdziałów, inwersja czasowa: początek i koniec to ta sama wiadomość z gazet.
- Narrator: obiektywny, nie ocenia bohaterów.
- Problem: gdzie leży granica, za którą człowiek przestaje być sobą.
Opracowanie lektury
Streszczenie w pigułce
Prasa donosi o śmierci powszechnie znanego Zenona Ziembiewicza. Wspomina też o szaleństwie Justyny Bogutówny. Kobieta jest córką kucharki pracującej w różnych majątkach. Do miasta Justynę sprowadziła pani żona Zenona.
Zenon był synem Waleriana i Joanny. Wychowywał się w majątku w Boleborzy. Jego ojciec był tam zarządcą. Znany był z częstych zdrad żony. Zenon uczył się w mieście. Zaczął wstydzić się swego pochodzenia. W domu pani Kolichowskiej poznał Elżbietę Biecką.
Cecylia Kolichowska była właścicielką kamienicy i dwukrotną wdową. Status ludzi zamieszkujących kamienicę wyznaczały piętra, na których mieli swoje lokum. Elżbieta Biecka była zakochana w Awaczewiczu. Żonaty mężczyzna walczył na froncie. Rzadko bywał w mieście.
Kolichowska nie lubiła przyjmować gości. Pretekstem do tego były jej imieniny. Widziała, że jej koleżanki bardzo się postarzały. Kobiety z wyższością traktują służbę. Bogutowa po urodzeniu córki przyjęła pracę u hrabiostwa Tczewskich. Jej córka Justyna wychowywała się z córką państwa. Elżbieta stwierdza, że nigdy nie wyjdzie za mąż.
Cecylia skarżyła się na kradzieże w swoim ogrodzie. Pilnował go pies Fitek. Elżbieta z okna obserwowała życie mieszkańców kamienicy. Przekonała się, że Awaczewicz ma romans z nauczycielki francuskiego. Zmieniła sposób patrzenia na świat. Poruszył ją los psa Fitka. Całe życie był uwiązany na łańcuchu.
Bogutowa po utracie pracy z powodu złego stanu zdrowia trafiła do Ziembiewiczów. Zenon wrócił do Boleborzy na wakacje. Do ukończenia studiów w Paryżu został mu rok. Z niechęcią traktował swych rodziców. Krytykował ich styl życia. Od Karola Wąbrowskiego dowiedział się o śmierci swojej kochanki, Adeli Chora na gruźlicę zmarłą w Szwajcarii. Zenon starał się unikać Justyny. Wciąż się na nią natykał.
Życie w Boleborzy biegło swoim rytmem. Pani Żancia grała na fortepianie i zajmowała się domem. Walerian codziennie czas spędzał w polu. Rodzina spotykała się na wspólnych posiłkach. Walerian szybko się starzał. Jego żona zachwalała Justynę. Dziewczyna stała się kochanką Zenona. Rodzice odmówili mu pieniędzy na ostatni rok studiów.
Zenon zgodził się na pisanie artykułów prasowych dla pisma Czechlińskiego. Mógł więc wyjechać do Paryża. U Kolichowskiej spotkał Biecką. Tym razem to on był wobec niej pogardliwy. Dziewczyna przejęła teraz obowiązki zarządzania kamienicą. Opowiedziała Ziembiewiczowi o jej mieszkańcach. Z coraz bardziej chorą Cecylią często kłóciła się o lokatorów.
Pod jej nieobecność Kolichowską zajmowała się sąsiadka – Posztraska. Starsza pani czuła do niej obrzydzenie. Jej mąż pił. Ona pożyczała na jego długi pieniądze. Cecylia nie mogła zrozumieć, czemu broni męża.
Po powrocie Elżbiety od matki ze Szwajcarii, pojawił się Awaczewicz. Wizyty w domu Kolichowskiej składał także Ziembiewicz. Wspólnie zwierzali się sobie. Wspominali czasy dzieciństwa i młodości. W końcu wyznali sobie miłość. W rok później Zenon poślubił Elżbietę.
Wiosną rozchorowała się Bogutowa. Wyjechała z Justyną do miasta. Zmarła. Justyna zatrzymała się u Jasi Gołąbskiej. Widziała jej nędzę. Jej dzieci szybko umierały. Awanturujący się mąż odszedł. Po powrocie z Paryża Ziembiewicz spotkał Bogutównę. Zaprosił ją do hotelu. Postanowił dać jej zaległą wypłatę z Boleborzy. Umówił się za dwa dni. Justyna ponownie została jego kochanką.
Ziembiewicz dostał awans na redaktora pisma „Niwa”. Zapewnił Biecką o trwałości ich uczucia. Ponownie spotkał się z Justyną. Do biura Ziembiewicza zaczęli przychodzić ludzie z różnymi prośbami. Między innymi hrabiostwo Tczewscy. Ich prośby były dwuznaczne moralnie. Zenon je spełniał. Wiedział, że postępuje niemoralnie. Pragnął spłacić dług i zacząć żyć normalnie.
Spokój odnajdywał w mieszkaniu Kolichowskiej. Coraz więcej czasu spędzał z narzeczoną. Nadal utrzymywał stosunki z Bogutówną. Dziewczyna zaszła z nim w ciążę. Jej pozostawił decyzję o losie dziecka. Czuł, że coraz lepiej rozumieją się z Biecką. Oboje byli wrażliwi na krzywdę najuboższych.
Trzy dni spędził w Pieszni. Zaprosiła go tam wraz z Czechlińskim hrabina Olgierdowa. Po powrocie wyznał narzeczonej, że ma romans z Justyną. Wyznał, że jest z nią w ciąży.
Justyna zrezygnowała ze służby. Wiedziała, że Zenon się od niej odsunął. Nie akceptuje dziecka. Ponownie zamieszkała u Gąbskiej. Elżbieta musiała ją zameldować. Wypytywała dziewczynę o miłość do Zenona. Zapewniła, że ich dziecko musi żyć.
Justyna odwiedziła Zenona w biurze. Powiedziała o rozmowie z jego narzeczoną. Dziwiło ją, że Elżbieta wszystko o niej wie. Biecka postanowiła wyjechać do Warszawy. Przekreśliła możliwość małżeństwa z Zenonem. Ten miał otrzymać od Chechlińskiego poważną ofertę pracy.
W Warszawie Biecka spotkała się z matką. Ta kazała jej przemyśleć decyzję o rozstaniu z Zenonem. Wraz z upływem czasu coraz częściej myślała o Ziembiewiczu. Postanowiła wyjechać z matką za granicę. Zmieniła decyzję, gdy do stolicy przyjechał Zenon. Wspólnie z jej towarzystwem jej matki byli w teatrze. Ziembiewicz oficjalnie dowiedział się o swoim awansie. Oświadczył się Bieckiej.
Przed ślubem Zenon poprosił Elżbietę o pomoc w otrzymaniu posady dla Justyny w sklepie Torucińskiego. Kobieta zgodziła się. Udało się jej. Bogutówna wciąż znajdowała pretekst, by spotkać się z Zenonem. Narzeczeństwo wspólnie odwiedziło rodziców Zenona w Boleborzy. Elżbieta została czule przyjęta. Odwiedzili też jej matkę. Biecka zaszła w ciążę.
Justyna sprawdzała się w sklepie. Jej koleżanka Jasia Gołąbska po śmierci córeczki rozchorowała się. Wkrótce zmarła. Po śmierci starego Ziembiewicza, pani Żańcia przeprowadziła się do ekskluzywnej willi syna w mieście. Z zagranicy powrócił Karol Wąbrowski. Z Ziembiewiczami i ich małym synkiem Walerianem spotkali się u Kolichowskiej.
Justyna zwolniła się ze sklepu. Zaczęła nachodzić Ziembiewiczów. Szantażowała ich. Dostała pracę w cukierni. Na imieninach u Cecyli spotykało się coraz mniej starszych kobiet. Wspomniano starą Bogutową. Elżbieta wciąż obawiała się jej obecności w swoim życiu z Zenonem. Zjawił się u niej Chąśba. Poprosił o wstawienie za przebywającym w więzieniu Frankiem Borbockim.
Pani Żancia dobrze czuła się u Ziembiewiczów. Chwaliła synową. Jej syn zaczął przypominać ojca. Polubił polowania. U Karola pojawił się ksiądz Czerlon. Opowiedział o swym życiu i powołaniu. Ziembiewicza chwalono za sprawowanie urzędu. Planował wiele inwestycji w mieście. Przegrał proces z jednym z klubów. Miasto zostało obciążone kosztami. Zenon w towarzystwie upokarzał żonę.
W dzień rautu Zenon odwiedził Justynę. Zachowywała się nienormalnie. Razem z żoną stwierdzili, że powinna iść do specjalisty. Doktor Lefeld stwierdził u niej początki schizofrenii. Zalecił leki i towarzystwo bliskich osób. Stan zdrowia Kolichowskiej pogorszył się. Wkrótce zmarła. Stan Justyny pogorszył się. Wspominała swe nienarodzone dziecko. Uprzedzała Zenona o myślach, które ją przerażają.
W mieście zaczęły się zamieszki robotników. Ktoś w ratuszu wydał decyzję o użyciu broni. Aresztowano Mariana Chąśbę. Zmarł ranny Franek Borbocki. O wydanie rozkazu strzelania posądzano Ziembiewicza. Justyna próbowała się otruć. Groziła, że zabije Zenona. Mężczyzna o wszystko obwiniał żonę. Powiedział, że na jej tragedii zbudowali własne szczęście.
Justyna oblała Zenona Ziembiewicza w jego gabinecie kwasem żrącym. Stracił wzrok. Popełnił samobójstwo. Elżbieta wyjechała. Synka zostawiła pod opieką pani Żanci. Matka Zenona przeprowadziła się do kamienicy Kolichowskiej.
Streszczenie szczegółowe z testemRozdział po rozdziale, z objaśnieniem pojęć. 27 rozdziałów · ok. 84 min
I.
Zenon Ziembiewicz był postacią powszechnie znaną w mieście. Każdy chyba kojarzył jego pochyloną sylwetkę i twarz z garbatym nosem. Jednym wydawał się przyjemnym i rasowym, a dla innych był jezuickim i nienawistnym. Wszyscy również kojarzyli postać mężczyzny z krótką, lecz piękną karierą.. Postrzegano go jako człowieka, który wiódł życie spokojne i dobrze zorganizowane. Jego śmierć i związane z tym nieszczęście, które spadło na dom Ziembiewiczów, wydawało się być nieoczekiwane i trudne do wyjaśnienia.
Za życia Zenon oceniany był przede wszystkim na podstawie charakteru. Jego zasady i postępowanie miały swoją motywację. Po śmierci ludzie zaczęli go inaczej postrzegać i oceniać. Oceniali jednoznacznie jego romans z protegowaną żony. Uważali to za pospolity skandal. Dziewczyna, z którą Zenon się związał - Justyna Bogutówna - przebywała we więzieniu. W mieście mówiono o jej histerycznym zachowaniu podczas ostatniej wizyty w biurze Ziembiewicza. Po aresztowaniu przyznała się do winy.
Również lokalne gazety podawały krótkie wiadomości. Dotyczyły śmierci Zenona i aresztowanej dziewczyny. Przedstawiano czyn Justyny jako niepoczytalny. Inna gazeta donosiła, że oskarżona udaje obłęd. Ma zostać przewieziona do szpitala na obserwację.
O samej Bogutównie wiedziano, że była dzieckiem wdowy, która służyła w okolicznych dworach jako kucharka. Po śmierci matki, Justyna opiekowała się ciężko chorą osobą. W tym mniej więcej czasie zainteresowała się nią żona Ziembiewicza. Dzięki jej wstawiennictwu, Justyna dostała posadę sprzedawczyni. Po kilku miesiącach zaczęła pracować w cukierni. Po jakimś czasie sama zrezygnowała z tej pracy. Miała opinię osoby inteligentnej, grzecznej i pracowitej.
Zenon natomiast był synem Waleriana Ziembiewicza i Joanny z Niemerów. Mieszkali w Boleborzy, należącej do rozległych włości rodziny Tczewskich. Walerian po stracie majątku swojego i żony, na kilka lat przed wojną objął stanowisko rządcy. Zarządzał gospodarstwem uczciwie, choć nieumiejętnie. Znany był z licznych romansów. Nie ukrywał przed żoną. Do końca życia szczycił się klejnotem szlacheckim, o którym chętnie opowiadał. Wojna nie wpłynęła znacząco na życie Ziembiewiczów. Walerian często mówił o tym, że czekał na wolną ojczyznę. Twierdził jednak, że z owej wolności „jedynie Żydzi coś tak naprawdę mają”.
Dla Zenona Boleborza stawała się coraz bardziej obca. Szczególnie kiedy wracał do domu ze szkoły. Był uczniem pilnym i wzorowym. Przywoził doskonałe świadectwa. Z czasem zaczął inaczej patrzeć na dom i rodziców. Dostrzegał coraz więcej powodów do wstydu. Widział niedokształcenie matki. Zaczynały go denerwować historie opowiadane przez ojca. W końcu zauważył również, że ojciec tak naprawdę nie robił nic. Zajmował się wyłącznie chodzeniem po łąkach i pilnowaniem chłopów.
Zenon poznał on dom pani Kolichowskiej przy ulicy Staszica. To w tej kamienicy mieszkała Elżbieta Biecka. Zenon spacerował z nią w pobliskim sadzie. Poznał, czym jest szczęście mające posmak cierpienia.
II.
Cecylia Kolichowska była właścicielką kamienicy. Jej mąż - rejent po śmierci zostawił jej dom. Nie przynosił sporych zysków. Pani Cecylia była zamężna dwukrotnie i obydwa małżeństwa wpłynęły na jej postrzeganie świata. Pierwszy mąż, Konstanty Wąbrowski, był socjalistą. Na krótko przed wybuchem wojny w niejasnych okolicznościach popełnił samobójstwo. Była to wielka miłość Cecylii.
Drugie małżeństwo zawarła raczej z rozsądku, ze starszym od siebie o piętnaście lat, Aleksandrem Kolichowskim. Kolichowski okazał się mężczyzną zaborczym. Kontrolował każdy krok pani Cecylii. Kobieta liczyła, że ma zapewnioną spokojną starość. Po śmierci męża okazało się, że Aleksander nie był tak bogaty, jak sądziła. Zmartwienia i gorycz małżeństwa z Kolichowskim oraz znalezione po jego śmierci kwity, świadczące o jego niewierności, sprawiły, że Cecylia postarzała się i uważała się za sponiewieraną przez życie.
Jej światem była głównie kamienica. Dostarczała jej zmartwień, związanych z lokatorami. Otaczające ją życie postrzegała poprzez podział kamienicy na piętra. Gdy znalazła się w trudnej sytuacji finansowej, część piwnic i strychu zamieniła na mieszkania. Jednak ludzie, którym wynajmowała pokoje, zawsze tłumaczyli jej, że znajdują się w trudnej sytuacji. Nie płacili czynszu.
Cecylia Kolichowska zajmowała zmniejszone o połowę po śmierci męża mieszkanie na parterze. Miało ono wyjście na ogród, z którego jedynie ona mogła korzystać. Szczególnym miejscem był salon. Kobieta starała się w nim pomieścić wszystkie meble, przeniesione z innych pokoi. Pomieszczenie sprawiało wrażenie zagraconego. Było tam wiele pamiątek z ostatnich lat XIX wieku. Dla Zenona Ziembiewicza salon ten był najpiękniejszą rzeczą na świecie. Dostrzegał przede wszystkim różnicę między tym miejscem, a skromnym salonem w swoim domu rodzinnym. Na ścianach salonu wisiały różne portrety, między innymi pierwszej żony Aleksandra Kolichowskiego. Od Elżbiety Zenon dowiedział się, że zwariowała i zmarła młodo. Przyczyną jej choroby było to, że nie mogła mieć dzieci.
W salonie tym Zenon spędzał czas z Elżbietą. Był wtedy uczniem klasy ósmej. Zjawiał się w domu Kolichowskiej prawie codziennie. Pomagał w nauce niezbyt zdolnej dziewczynie. Elżbieta domyślała się, że chłopak jest w niej zakochany. Zenon wzbudzał w niej złość i jak najgorsze uczucia. Często chciał odchodzić, kiedy traktowała źle go. Wtedy dziewczyna zatrzymywała go i nakazywała przyjść kolejnego dnia. Elżbieta widziała w nim wyłącznie chłopaka ubranego w spodnie, z których już dawno wyrósł. W niedzielę zjawiał się w innym ubraniu. Uczesany i wymyty. Elżbieta musiała przyznać, że jest w nim coś ładnego. Jednak i to wywoływało w niej tylko wstręt.
W tamtym okresie Elżbieta była zakochana. Swą miłość postrzegała jako tragiczną i prawdziwą. Uczuciem darzyła człowieka dużo starszego od siebie. Był to żonaty rotmistrz. Rzadko zjawiał się w mieście. Tylko, kiedy wracał z frontu. Dziewczyna poznała Awaczewicza u nauczycielki francuskiego, panny Julii Wagner . Tylko u niej mogła go widywać. Elżbieta była świadoma tego, że Awaczewicz może w każdej chwili zginąć. Dlatego nazywała swoją miłość tragiczną. Poprzez miłość postrzegała świat. Wszystko, co było poza tym uczuciem, stanowiło jedynie uzupełnienie jej wielkich uczuć. Nie marzyła nawet, by zostały odwzajemnione.
III.
Cecylia Kolichowska prowadziła bardzo samotne życie. Wypełnione było głównie obowiązkami, związanymi z prowadzeniem kamienicy. Bardzo rzadko i niechętnie przyjmowała gości. Zdarzały się sytuacje, że nie mogła uniknąć czyjejś wizyty. Najczęściej odwiedzała ją stara przyjaciółka, Posztraska. Zajmowała jedno z mieszkań w kamienicy pani Cecylii . Najczęściej zjawiała się, gdy potrzebowała pomocy.
Jednak kilka razy do roku pani Kolichowska zmuszona była przyjmować gości. Najlepszą okazją były imieniny Cecylii. Przypadały 22 listopada. Zbierały się tego dnia dawne znajome Kolichowskiej. Były mniej lub bardziej ubogie. Ubrane w suknie z minionych epok, mimo wszystko dystyngowane. Jubilatka patrzyła na nie z trudnym do wyjaśnienia strachem. Nie mogła uwierzyć, że również się zestarzała. Przez pryzmat skupionych w jej salonie kobiet widziała upływ czasu. Pamiętała swoje znajome z czasów młodości. Trudno jej było uwierzyć, że wojna, utrata bliskich i trudna sytuacja finansowa mogła je tak bardzo zmienić.
Elżbieta czuła, że te kobiety nie potrafią pogodzić się ze swoją starością. Uważała, że starość jest tylko dalszym ciągiem młodości. Była przeświadczona o tym, że bardzo wyróżnia się z tego grona właśnie dzięki swojej młodości i miłości do Awaczewicza. Przysłuchiwała się rozmowom o pogrzebach i wspomnieniach o mężu Kolichowskiej. Sama jednak nie brała udziału w wymianie zdań. W milczeniu przysłuchiwała się im również pani Cecylia.
W czasie, gdy Elżbieta była zakochana w Awaczewiczu, na imieninowym przyjęciu Cecylii zaczęto rozmawiać o służących. Kolichowska powiedziała, że to tacy sami ludzie jak inni. Potwierdziły to jej znajome. Elżbieta wiedziała, że kłamią. Dla nich służąca to osoba, która je sama w kuchni. Ma osobne wejście do domu i można się z niej śmiać. Jedna z kobiet dodała, że jej służąca stroi się co niedzielę. Jej zdaniem nie ma to sensu. Druga stwierdziła, że nie pozwoliłaby swojej służącej ubierać się lepiej od niej i spotykać z żołnierzami.
Inna z kolei, Warkoniowa, opowiada o głupocie swojej pracownicy. Po śmierci jej męża nie chciała wpuścić klientki. Dopiero po paru minutach powiedziała, że „pan mecenas pani nie przyjmie, bo właśnie umarł”. Warkoniowa dalej mówi o swojej służącej Bogutowej. Była wdową i w wieku czterdziestu lat zaszła w ciążę. Warkoniowa ją zwolniła. Później Bogutową przyjęła na służbę hrabina Tczewska. Dziecko służącej, Justynka, bawiło się z dziećmi państwa.
Rozmowa zostaje skierowana na dzieci oraz kochanki mężczyzn. Kobiety postrzegały je jako wrogie sobie i niepokonane. Kochanki otrzymywały pieniądze i dobrze wychodziły za mąż. W wieku pięćdziesięciu lat zachowywały swoją urodę. Żonom z kolei pozostawały marne emerytury oraz wspomnienia o mężach. Panowie z biegiem lat stawali się coraz bardziej obcy.
Elżbieta przysłuchiwała się temu z pogardą. Miała świadomość, że jej miłość daje jej poczucie bezpieczeństwa,. Uważała, że nigdy nie wyjdzie za mąż. Nie ulegnie mężczyźnie. Każdego, kto ją pokocha, będzie krzywdziła. Ta miłość skrywana głęboko w sercu dawała jej siłę. Mogła żyć w ohydnej kamienicy, z ciotką, która nie potrafiła jej kochać.
IV.
Nastała wiosna. Dozorca Ignacy odbijał deski, zabezpieczające wejście do ogrodu, do którego dostęp miała wyłącznie pani Cecylia. Wiadomo powszechnie, że nikt poza Kolichowską, nie ma prawa wchodzić poza parkan. Oddzielał on podwórze dla lokatorów od prywatnej własności Cecylii. Bardzo często dochodziło do kradzieży kwiatów i owoców. Kolichowska sprzedawała je na targu.
Po każdej nocnej wyprawie do ogrodu, pani Cecylia urządzała awanturę. O kradzież podejrzewała dzieci lokatorów, ponieważ pies Fitek nie szczekał w nocy. Chąśbina biła swoich synów. Najczęściej ich oskarżano o rabunek. Pani Cecylia krzyczała na kucharkę, że ją zwolni, jeśli jeszcze raz nakarmi wieczorem psa. Najedzony nie pilnował podwórka. Nie było konkretnych dowodów, kto kradł. Jedynie pani Kolichowska przez cały tydzień po incydencie narzekała na swoje życie.
Okno pokoju Elżbiety wychodziło na podwórko, które było brudne. Stanowiło dla dziewczyny ciekawe miejsce do obserwacji. Najczęściej widywała tam uwiązanego na łańcuchu Fitka. Jego życie od wielu lat było nudne i monotonne. Jedynymi szczęśliwymi chwilami były te, w których pojawiała się kucharka Michalina z miską.
Elżbieta widywała również mieszkańców sutereny. Każdego dnia, niezależnie od pory roku czy pogody, szli przez całe podwórze do ukrytego za szopą wychodka. W niedzielę ludzie zbierali się na podwórku, rozmawiając ze sobą. Dla Elżbiety byli oni odmienną rasą. Różnili się od ludzi, mieszkających nad sutereną. Szybciej niż znajome Kolichowskiej starzeli się. Szybciej też umierali. Posiadali również dużą ilość dzieci, które bawiły się na podwórku i hałasowały. Elżbieta widywała młodziutką Gołąbską. Kobieta siadywała na stercie ściętych czereśni ze swoim chorowitym synkiem, Stefankiem. Marian, najstarszy syn Chąśbów, czytywał zazwyczaj podartą książkę. Czasami pojawiał się też dozorca Ignacy. Nosił wodę do podlewania kwiatów.
Dla dziewczyny świat za oknem był czymś odległym i obojętnym. Podobnie jak zdjęcie matki, która od kilku miesięcy się do niej nie odzywała. Wszystko odmieniło się pewnego czerwcowego dnia. Elżbieta została wezwana przez nauczycielkę francuskiego do domu na lekcję. Była świadoma, że zastanie u panny Julii ukochanego. Starała się jak najdłużej odwlec chwilę spotkania. Tym razem nikt nie otworzył szybko drzwi. Zjawiła się za wcześnie. Dopiero po paru minutach otworzył jej Awaczewicz. Elżbieta zastanawiała się, dlaczego jej nauczycielka jeszcze do niej nie wyszła. Bliskość Awaczewicza jednocześnie cieszyła ją i onieśmielała.
Rozpoczęła się lekcja. Elżbieta obserwowała przez otwarte drzwi Awaczewicza. Rozpraszało to ją. Przez cały czas rozmyślała o tych paru chwilach, kiedy byli sami w przedpokoju. Nie potrafiła skupić się na zadaniach. Po skończonej lekcji, Awaczewicz zaproponował, że może ją odprowadzić kawałek.Jego propozycja zaskoczyła nauczycielkę. Kobieta nie chciała go puścić. Elżbieta uciekła Słyszała kłótnię pary i płacz Julii oraz krzyk Awaczewicza. Miał już dość scen.
Dopiero teraz dziewczyna domyśliła się charakteru relacji panny Julii Wagner i Awaczewicza. Nauczycielka nazywała go dalekim krewnym. Przypomniała sobie sytuację, w której ciotka Cecylia znalazła jakieś dokumenty i przedmioty w kasie męża. Później nie chciała iść na jego pogrzeb. Zrozumiała też, dlaczego matka odeszła od ojca.
Kiedy biegła przez ulicę, została zatrzymana przez Zenona Ziembiewicza. Szli razem, Zenon coś jej opowiadał. Po raz pierwszy nie poczuła do niego wstrętu. Chłopak nie wiedział, co tak naprawdę się z nią działo. Była nawet zadowolona, że nie musi jeść sama z ciotką. Po posiłku pożegnała się z Zenonem. Powiedziała, że dziś nie będzie odrabiała zadań. Ziembiewicz wyszedł obrażony. Dziewczyna wiedziała, że i tak wróci kolejnego dnia.
Elżbieta znalazła się w swoim pokoju. Zapatrzyła się na podwórko. Zobaczyła Gołąbską, o której mówiono, że znów jest w ciąży. Wiązało się to z dużym niebezpieczeństwem, ponieważ chorowała na nerki. Później spojrzała na zdjęcie matki z czasów, kiedy jeszcze nie znała ojca Elżbiety. W ciągu paru chwil świat stał się dla dziewczyny jak najbardziej rzeczywisty. Nabierał realnych kształtów. Zrozumiała, że ta młoda kobieta na fotografii jest najbliższą jej osobą.
W tej samej chwili Fitek zaczął wyć. Elżbieta poszła poprosić ciotkę, żeby mogła spuścić psa z łańcucha. Ciotka nie chciała się na to zgodzić. Twierdziła, że nie może litować się nad psem. Musi litować się nad sobą. Nikt nie widzi, że ona jest do kamienicy przywiązana niczym pies. Elżbieta próbowała przekonać Cecylię. Miała ochotę powiedzieć, że nie może już wytrzymać w domu. Ma ochotę zabić siebie i psa, by dłużej się nie męczył. Kolichowska odesłała ją do pokoju.
W pokoju Elżbieta płakała. Myślała o Fitku. Pies ostał uspokojony przez kucharkę. Nie wspomniała nawet o Awaczewiczu. Największą tragedią był dla mniejlos psa. Przesłonił jej wszystkie zmartwienia.
V. Zenon po raz pierwszy zobaczył Justynę Bogutównę w ogrodzie w Boleborzy. Dziewczyna miała wówczas dziewiętnaście lat. Od matki dowiedział się, że Justyna jest córką nowej kucharki, Karoliny Bogutowej.
Bogutowa, po zwolnieniu z pracy u Warkoniowej, urodziła córeczkę. Miała problem ze znalezieniem stałego zajęcia. Dzięki temu, że znała ogrodnika z pałacu Tczewskich, została zatrudniona przez hrabinę. Bogutowa nigdy nie usłyszała, czy jej potrawy smakują państwu. Nigdy też nie miała z nimi bezpośredniego kontaktu. Jej świat ograniczał się wyłącznie do kuchni. Justynka, pozostawiana najczęściej bez opieki. Spodobała się pewnego dnia małej hrabiance. Z braku towarzystwa do zabaw, mała Bogutówna została towarzyszką Róży.
Po kilku latach wyjazd Tczewskich za granicę osłabił zażyłość dziewczynek. Justynka ze wspólnych zabaw wyniosła słabą znajomość francuszczyzny i powierzchowne wychowanie. Kiedy Karolina Bogutowa skończyła pięćdziesiąt lat, zaczęła poważnie chorować. Przez kolejne cztery lata starała się godzić obowiązki w kuchni ze swoim stanem zdrowia. Po tym czasie stała się zupełnie nieprzydatna.
Przez jakiś czas mieszkała z córką u znajomego ogrodnika. Dowiedziała się również, że straciła wszystkie oszczędności. Zmuszona do dalszej pracy, zostawiła Justynę, a sama zatrudniła się u plenipotenta Czechlińskiego. Po trzech latach z powodu choroby musiała zrezygnować. Wtedy żona Czechlińskiego dała jej rekomendację do Ziembiewiczów.
Dla Karoliny Bogutowej praca w Boleborzy stała się symbolem jej upadku. Już wcześniej dostrzegała różnicę między pałacem Tczewskich a folwarkiem Czechlińskich. Ziembiewiczowie wiedli życie monotonne, bez większych atrakcji towarzyskich. Dla kucharki znaczyli najmniej w hierarchii społecznej. Latem sprowadziła do siebie Justynę.
Zenon zaskoczony był różnicą w wyglądzie między otyłą i zniedołężniałą Karoliną a delikatną i grzeczną Justyną. W Boleborzy dziewczyna była bardzo przydatna. Wiedział, gdzie może ją spotkać. W pierwszym okresie znajomości unikał dziewczyny. Miał świadomość, że ojciec bardzo często zdradzał matkę z dziewczynami z majątku. Starał się nie mieć z nimi kontaktu. Tamtego lata miał też inne sprawy na głowie. Pisał rozprawę doktoryzacyjną. Rozmyślał również nad tym, co tak naprawdę czuje do rodziców. Na Boleborzę patrzył jak na coś egzotycznego.
Miał dyplom wyższej szkoły paryskiej. Z ciężkim sercem obserwował życie w zapuszczonym domu. Nigdy nie było pieniędzy, ale zawsze pełno służby. Dostrzegł w życiu w Boleborzy pewien nonsens. Straciło ono już jakiekolwiek znaczenie. Podtrzymywane było wyłącznie z potrzeby zachowania dawnego świata. Również w pracy Justyny, w jej wielogodzinnym haftowaniu obrusów i serwet, widział „dziejowe skostnienie”. Była to dla niego praca zupełnie bezużyteczna. Wszystko latami leżało w szafach. Jedynie podczas świąt pojawiało się na stołach.
VI.
Zenon pragnął jak najszybciej wrócić z Boleborzy do Paryża. Jednym z powodów była jego kochanka, Adela. Odczuwał coraz większy niepokój. Jego sprawy nie posuwały się tak, jak by chciał. Wojna zabrała mu dwa lata życia. Czechlińskiemu spodobały się jego artykuły napisane we Francji. Zaproponował młodemu Ziembiewiczowi pracę u siebie. Zenon wiedział, że jeśli na to przystanie, postąpi wbrew sobie. Szybko złoży rezygnację. Pragnął przede wszystkim żyć uczciwie.
Zszedł do jadalni i zaczął czytać list od Karola Wąbrowskiego. Karol był synem Cecylii Kolichowskiej z pierwszego małżeństwa. Przez wojnę leżał w sanatorium w Szwajcarii. Tam całkowicie zmienił swój pogląd na ludzi i świat. Jego listy przybierały formę artykułów. Opisywał w nich zbiorowiska i procesy.
Zenon obawiał się, że nie uzyska odpowiedzi na najważniejsze pytanie. Na końcu znalazł jedno zdanie, w którym Karol poinformował go, że Adela zmarła trzydziestego lipca w szpitalu de la Charite. Od dawna miał świadomość, że Adela umrze. Miał jednak nadzieję jeszcze ją zobaczyć.
Adela była starsza od niego i wiedziała, że Zenon jej nie kocha. Obdarzyła jednak go wielkim uczuciem. Znali się dwa lata. Były one jednocześnie czasem szczęścia i męczarni. Pomimo ciężkich chwil z Zenonem, kobieta nie potrafiła wyrzec się swojego uczucia. Była świadoma postępującej gruźlicy. Zbliżającej się śmierci. Zenon nie obiecywał jej niczego. Był dla niej dobry i wdzięczny. Nie udawał nawet uczuć. Adela czasami wypominała mu to wszystko. Pragnęła, by ją kochał.
Zenon jak tylko mógł, zwlekał z wyjazdem do Boleborzy. W końcu musiał ją opuścić. Przed odjazdem poprosił Karola, by zaopiekował się Adelą. Miał mu pisać o niej wszystko. Wąbrowski, który nawet o siebie nie potrafił zadbać, nie był odpowiednią osobą. Zenon nie miał nikogo innego, kogo mógł prosić o taką przysługę.
Czytając słowa o śmierci Adeli, miał żal do przyjaciela. Nie napisał nic więcej, poza jednym, krótkim zdaniem. Wiedział, że kobieta nie dostała już jego ostatniego listu. Do pokoju weszła niespodziewanie Justyna. Dziewczyna postawiła przed nim miedzianą miskę z konfiturami. Powiedziała, że przestało padać. Zenon odsunął się, by nie odczuwać bliskości Justyny. Po chwili wyszła. Pomyślał, że jej obecność była szczególnie przykra w momencie, kiedy myślał o śmierci Adeli. Justyna ponownie wróciła do jadalni. Zaczęła napełniać słoiki. Tłumaczyła, że jej matka jest znów chora. Zaczęli rozmawiać. Dziewczyna nie czuła nieśmiałości wobec Zenona. Wspominała o swoim życiu w pałacu. O pogrzebie starego ogrodnika, o jego rodzinie.
W Boleborzy zaczęły się żniwa. Zenon wciąż spotykał Justynę. W rzeczywistości był przekonany, że jej nie szukał. Dziewczyna chętnie mu opowiadała o innych ludziach. Odnosił wrażenie, jakby nie miała własnego życia. Uczestniczyła we wszystkich zajęciach w majątku. Uszczęśliwiało ją to.
Bardzo ważnym elementem codziennego życia w Boleborzy było wspólne spożywanie posiłków. Walerian Ziembiewicz nakazywał Bogutowej przyrządzanie potraw tak, jak dla Tczewskich. Zenon zauważył, że ojciec bardzo się postarzał. Zrobił się spokojniejszy. Przestał też pić i palić. Schorowany i otyły pan Walerian nie mógł już polować. Skupił się wyłącznie na jedzeniu. Z czasem zmieniło się to w łakomstwo. Całe dnie spędzał w polu.
Matka Zenona nazywana była zdrobniale „Żancią”. Nie robiła w domu prawie nic. Całe dnie grała na fortepianie. Domem i służbą rządziła cicho i skutecznie. Była z siebie zadowolona. Po powrocie męża z pola, siadywała z nim do wspólnego posiłku. Na kolację był wtedy wzywany Zenon. W boleborzańskim domu wyróżniał się stylem bycia i poglądami. Pani Żancia wierzyła bezgranicznie w opatrzność boską. Zawierzała jej całą swoją rodzinę. Po kolacji rodzina Ziembiewiczów piła herbatę. Pani Żancia od trzydziestu lat sama ją zaparzała i nalewała. Potem pan Walerian całował żonę w rękę. Ona całowała jego rękę. Dla Zenona już od dzieciństwa było to przykre.
Zenon miał świadomość, że łączy w sobie cechy rodziców. Z matką potrafił się porozumieć. Były w niej rzeczy, które go niepokoiły. Zaś ojciec wydawał mu się znacznie groźniejszy. Czasami wstydził się, że to właśnie mu zawdzięcza swoje istnienie. Jest owocem jego erotyzmu. Pragnął wytępić z siebie cechy, które odziedziczył po nim. Nie mógł się pogodzić, że pan Walerian coraz bardziej się starzał.
Zenon skutecznie opierał się swojej słabości do Justyny Bogutówny. Wszystko jednak sprzyjało ich kontaktom. Dziwił się matce, która doskonale znała słabość męża do młodych dziewczyn. Tolerowała jednak ich obecność we dworze. W tym okresie Justyna stała się jej ulubienicą. Opowiadała o niej chętnie synowi. Nie dostrzegała, że córkę kucharki i Zenona zaczyna coś łączyć.
Zenon zaczął dostrzegać w Justynie wiele cechy ważne dla siebie. Widział jej delikatne piękno, radość życia. Także jej przywiązanie do niego. Z czasem chciał po prostu ją mieć. Justyna mówiła, że bardzo różni się od innych mężczyzn, którzy nie dają spokojnie przejść dziewczynie. Właśnie dzięki jego zachowaniu, Justyna przestała być czujna. Kiedy zapytała go, czy wróci za rok do Boleborzy, nie potrafił jej niczego obiecać. Odpowiedział, że wróci. Zaskakiwała go tym, że szukała jego towarzystwa. Zachowywała się tak, jakby ją kochał. Zanim Zenon wyjechał, Justyna została jego kochanką.
VII.
Podczas ostatecznej rozmowy z ojcem, Zenon poprosił go o pieniądze, których potrzebował. Pragnął ukończyć ostatni rok nauki. Do tej pory sam starał się zarobić na szkołę. Przez wojnę stracił stypendium. Reakcja starego Ziembiewicza zaskoczyła syna. Pan Walerian wyraźnie się wystraszył. Kazał iść Zenonowi do matki, bo to ona pilnowała wszystkich rachunków. Pani Żancia powiedziała synowi, że chętnie by mu pomogli. Stracili jednak wszystko i mają spore długi. Zasugerowała również, by Zenon został w Boleborzy. Zenon uznał, że będzie musiał sam sobie poradzić. Pani Żancia wspomina o Czechlinskim, który mógłby pomóc synowi.
Po wyjeździe z Boleborzy, Zenon był umówiony w mieście na spotkanie z Czechlińskim. Obiecał mu przysyłać z zagranicy artykuły. Miały być zamieszczane w dzienniku regionalnym. Mężczyźni spotkali się w restauracji Hotelu Polskiego. Zenon wręczył Czechlińskiemu pierwszy artykuł. Przez okno dostrzegł wychodzącego z cukierni Awaczewicza. Mężczyzna był w cywilu i wyraźnie się postarzał.
Zenon miał wrażenie, że sprzedał swoją duszę Czechlińskiemu. Mężczyzna nawet nie przeczytał jego artykułu. Czechliński zasadniczo ze wszystkiego kpił. Mówił o założeniu pisma w sposób niejasny i pełen niedomówień. Ziembiewicz czuł się coraz bardziej bezbronny. W niezrozumiały dla siebie sposób zaufał Czechlińskiemu. Jednocześnie obserwował ulicę, którą przed laty codziennie podążał do gimnazjum.
W pewnym momencie dostrzegł młodą kobietę. Przywołała wspomnienie o Elżbiecie Bieckiej. Pomyślał, że tak naprawdę kocha się, kiedy jest się uczniem. Każda miłość w wieku dorosłym jest jedynie próbą zbliżenia się do dawnych uczuć. Dopiero po chwili rozpoznał w owej młodej kobiecie Elżbietę.
Nie widział jej kilka lat. Nie spodziewał się, że kobieta jest w mieście. Przez lata studiów nie pamiętał o niej. Jej widok - zmienionej i zupełnie mu obcej, wzruszył go. Postanowił, że przed odjazdem musi się z nią spotkać. Chciał zrozumieć, czy nadal coś do niej czuje.
Następnego dnia dostał od Czechlińskiego zaliczkę. Pieniądze umożliwiły mu wyjazd do Paryża. Po południu udał się do domu Kolichowskiej. Myślał, że nie zastanie u niej Elżbiety. Czuł to samo, co przed laty. Niepokój i nadzieję.
W tym momencie czuł się bardziej związany z Justyną. Była wobec niego ciepła i łagodna. Elżbieta w jego wyobraźni była kobietą pewną siebie, wyniosłą i oschłą. Justyna kojarzyła mu się z naturą. Początkowo sądził, że wiązanie się z nią było wyrazem słabości. Dziewczyna zgodziła się na rozstanie. Wiedziała, że Zenon będzie musiał wrócić do Paryża. Jednak w jej sposobie bycia było coś, co go ujmowało. Sprawiało, że nie mógł jej powiedzieć przy wyjeździe, że do Boleborzy nie zamierza wracać.
W mieszkaniu Kolichowskiej wszystko wydawało się Zenonowi znajome. Tak, jak przed laty drzwi otworzyła mu służąca. Wpuściła go do salonu. Do pokoju weszła Elżbieta. Powitała go, jak dawnego znajomego. Cieszyło ją, że nie zapomniał o nich. Cecylia czuła się źle. Nie mogła go przyjąć. Elżbieta była dorosłą kobietą. Inna niż dziewczyna sprzed lat. Najbardziej kojarzył jej długie warkocze.
W pierwszej chwili zrobiła na nim złe wrażenie. Była dziwnie niespokojna i nerwowa. Czuł nad nią swoją przewagę. Pytała o to, co robił przez te lata. Nie mówiła niczego o sobie. Odparła wymijająco, że należy do tego domu. Miasto, kamienica, podwórze było częścią jej życia. Składała się z tych części. Wiosną wyjechała do Szwajcarii, do matki.
Zenon patrzył na sztuczność jej zachowania. Po raz pierwszy okazał jej swoją wzgardę. Pamiętał jak kiedyś ona okazywała mu swoją złośliwość i drwiła z niego. Teraz była inna. Grzeczna, wesoła, lecz zarazem pusta. Zarzucił jej sztuczną wesołość . Wyznał, że wtedy był w niej zakochany. Odparła, że nie miało to znaczenia. Byli dziećmi, a teraz są już dorośli. Zenon wspomniał, że w Paryżu zaprzyjaźnił się z Karolem Wąbrowskim. Elżbieta poprosiła go, by porozmawiał z nim. Miał przekonać go, by przyjechał do coraz bardziej chorej matki.
Elżbieta przez jakiś czas pracowała w starostwie. Musiała zrezygnować z posady, by zająć się chorą ciotką. Nagle kobieta zapytała go, czy wie, co jest pod nimi. Zaczęła opowiadać o rodzinie, która zajmuje mieszkanie w piwnicy. Pod podłogą salonu. Mówiła, że mieszkają tam cztery dorosłe osoby i dziecko. W ciągu ostatnich lat zmarło tam troje dzieci. Wiosną zamieszkała tam również chora na raka matka.
Przed kilkoma dniami wprowadził się także brat. Elżbieta miała czasami wrażenie, że nie są to ludzie, lecz szczury. Opowiadała, że rodzina została eksmitowana z mieszkania na piętrze. Nigdy nie płaciła czynszu. Kolichowska zlitowała się nad chorą Gołąbską. Pozwoliła zająć pomieszczenie w piwnicy. Mieszkali tam już sześć lat. Wspomniała, że od dwóch lat zastępuje Cecylię Kolichowską. Prowadzi meldunki w kamienicy. Wie o wszystkim, co się dzieje w domu. Dla niej kamienica była dziwnym miejscem. Ludzie żyli tam warstwami. Sufit jest dla drugich podłogą. Mówiła, że w piwnicach mieszka więcej ludzi niż na wszystkich piętrach.
Elżbieta czuła się zrośnięta z kamienicą. Prowadziła dom i wiedziała o każdej śmierci, o każdym nowym lokatorze. Sama przyczyniała się do tego, że ludzie żyli w coraz większej ciasnocie. Godziła się na to.
Zenon poczuł, że to jest ich pożegnanie. Tak jak przed laty, zapytał Elżbietę, czy może przyjść kolejnego dnia. Kobieta zgodziła się. Kiedy wyszedł z kamienicy, spotkał ponownie Awaczewicza. Podążał w stronę domu Kolichowskiej. Ziembiewicz domyślił się, że mężczyzna idzie do Elżbiety.
VIII.
Cecylia Kolichowska często kłóciła się z Elżbietą. Przyznała jej, że wszystkiego mogła się spodziewać, tylko nie tego, że będzie stara. Odnosiła wrażenie, że jej bratanica jest osobą bez serca. Przywiązała się do niej, jak do rodzonego dziecka. Dostrzegała, że Elżbieta żyła własnym życiem. Tak, jakby nikogo poza sobą nie widziała. Dziewczyna zawsze sprzeciwiała się zdaniu ciotki. Kolichowską to szczególnie bolało.
Wychowywała ją, choć Elżbieta nie była sierotą. Jej matka miała wszystko. Została żoną dygnitarza. Wcześniej, przez wiele lat była jego kochanką. Elżbieta stawała w obronie lokatorów i pracowników. Cecylia tego nie rozumiała. Nie wiedziała czym kieruje się jej wychowanica. Po każdej ostrzejszej wymianie zdań, kobiety nie odzywały się do siebie. Cecylia próbowała tłumaczyć zachowanie Elżbiety jej młodym wiekiem. Twierdziła, że po jej śmierci będzie mogła robić, co będzie chciała. Na razie jednak powinna zgadzać się z jej wolą. Zagwarantować jej spokojną starość.
Pani Cecylia z trudem godziła się ze swoim wiekiem. Czuła, że wiele rzeczy ma niedokończonych. Zbyt długo odkładała wiele spraw na później. Chciała najpierw wyjaśnić problemy, związane z kamienicą i lokatorami. Wtedy mogłaby wreszcie zająć się sobą. Także pogarszającym się stanem zdrowia. Nic się jednak nie zmieniało. Zaczęła jedynie coraz bardziej chorować. Coraz więcej czasu spędzała w łóżku. Miała kłopoty z poruszaniem się. Zrozumiała, że tak naprawdę nic już jej nie czeka. Ma przed sobą tylko śmierć.
Coraz częściej myślała o jedynym synu. Widziała go po raz ostatni w dniu, kiedy wywoziła go ciężko chorego do sanatorium. Przez wiele lat obawiała się o jego życie. Młody mężczyzna w czasie pobytu za granicą zmienił się. Nie chciał jej widzieć. Wcześniej bardzo ją kochał. Nie potrafił jej wybaczyć drugiego małżeństwa. Okazywał zazdrość. Mówił, że Kolichowski nie jest dobrym człowiekiem. Cecylia wiedziała, że poświęciła uczucie dziecka. Chciała żyć dla siebie.
Obecność Elżbiety sprawiała, że Kolichowska nie odczuwała tak dotkliwie swojej starości. Szczerze lubiła dziewczynę i jej towarzystwo. Wzruszała ją troskliwość bratanicy. Była od niej uzależniona. Z trudem znosiła nieobecność Elżbiety w domu. Aby ukryć swoje przywiązanie ciągle narzekała na życie, na służbę. Kiedy dziewczyna wiosną wyjechała na spotkanie z matką, Kolichowska odczuwała strach. Bała się, że ta wizyta może zmienić stosunki Elżbiety z matką. W tych dniach zajmowała się nią Łucja Posztraska. Jej widok napawał Cecylię obrzydzeniem.
Posztraska nadal mieszkała w kamienicy. Często zjawiała się u Kolichowskiej w potrzebie. Żyła w nędzy. Nosiła stare sukienki Cecylii. Jej codzienność składała się głównie z ciężkiej pracy i trosk. Pomimo to, zawsze zjawiała się wesoła i przynosiła najnowsze wiadomości. Opowiada o tym, że Gieraccy się rozwodzą. Mężczyzna znalazł sobie młodszą kobietę. Sama nie przywiązywała wagi do tego, że jej mąż, Maurycy, pił. Tracił kolejne posady. Podpisywał weksle obcym kobietom. Całe dnie przesiadywał u Chązowicza. Przegrywał pieniądze wyłudzone przez Posztraską od Kolichowskiej. Dla niej liczyło się wyłącznie to, że Maurycy był stanowczy. Wszyscy go lubili.
Cecylia nie była w stanie poruszać się bez dwóch lasek. Słuchała starej przyjaciółki ze złością. Nie wykazywała zrozumienia dla Posztraskiego. Od kiedy mieszkali w kamienicy, nie zarobił uczciwie ani grosza. Wszyscy naśmiewali się i kpili z niego. Kolichowska zapytała, do czego Maurycego doprowadziła dobroć wobec drugiego człowieka, którą tak wychwalała Łucja. Dodała, że to właśnie Posztraska powinna wykazać się rozsądkiem. Zadbać o przyszłość, kiedy mieli jeszcze pieniądze.
Posztraska nie chciała robić piekła mężowi. Uważała, że cierpi, czując się winnym ich nędzy. Według niej nie miał pracy, ponieważ okazał się człowiekiem nieprzekupnym. Kolichowska ostatecznie straciła cierpliwość. Pożegnała się z Łucją. Pani Cecylia chciała być sama. Myślała wciąż o słowach Łucji i jej sytuacji z mężem. Przypomniała sobie o Elżbiecie. Ta zawsze broniła Posztraskiej.
Ponownie zaczęła myśleć o mieszkańcach swojej kamienicy. Elżbieta zawsze była rzeczniczką lokatorów, a odkąd przejęła obowiązki Kolichowskiej, trwała między nimi nieustająca walka, by wszystko zostało takim, jakim było za czasów lepszego zdrowia Cecylii. W dodatku pojawił się Awaczewicz. Zdawał się być domownikiem. Mężczyzna spędzał w jej domu wiele godzin. Zabierał Elżbietę na wycieczki za miasto. Kolichowska jednakże nie potrafiła go polubić.
Latem wróciła ze Szwajcarii Elżbieta. Kolichowska z trudem ukrywała swoją radość. Wyczuła, że dziewczyna nie doszła do porozumienia z matką. Nadal będzie mieszkała w kamienicy. Okazało się, że matka Elżbiety, Romana Niewieska, przyjechała do Vevey bez męża. Ponownie z kimś się spotykała.
Natychmiast po przyjeździe Elżbiety, w domu Kolichowskiej na nowo pojawił się Awaczewicz. Myśl, że mógłby poślubić jej bratanicę była dla niej niemiła. Wiedziała, że Awaczewicz nie żyje od dawna z żoną. Nie ma jeszcze rozwodu. Rzekomo stara się o niego od dwóch lat. Natomiast Elżbieta twierdziła, że nie myśli, by mogła zostać jego żoną.
Awaczewicz przesadnie dbał o swoją więdnącą urodę. Był rozpieszczany przez kobiety. Zajmował dość niskie stanowisko. Starał się żyć jak ktoś, komu doskonale się wiedzie. Odszedł z wojska czymś urażony. Kolichowska obawiała się, że mężczyzna w końcu osiągnie cel i ożeni się z Elżbietą. Dziewczyna nie lubiła wychodzić z domu. Rzadko widywała innych mężczyzn.
Podczas drugiej wizyty Zenona Ziembiewicza, pani Cecylia zjawiła się na podwieczorku. Pamiętała Zenona jako pracowitego i poważnego ucznia. Czuła do niego żal, że nie jest jej synem. Karol był tak daleko. On blisko. Nie ufała mu, lecz godziła się na jego wizyty. Była świadoma jego bliskiego wyjazdu. Za granicą przestawał być zagrożeniem. Nie mógł odebrać jej Elżbiety.
Zenon przez krótki okres zjawiał się w domu Kolichowskiej codziennie. Opowiedział Elżbiecie o Adeli. Szczerze, lecz pomijając pewne okoliczności. W pewien sposób idealizował kochankę. Wychwalał jej urodę i inteligencję. Wcześniej ich nie dostrzegał. Elżbieta była pełna przekory i stawała po stronie Adeli. Zapytała, czy była inna kobieta, o której istnienie Adela go podejrzewała. Kiedy odpowiedział, że tak, Elżbieta spochmurniała. Zenon próbował wytłumaczyć, że przecież był wolny.
Biecka opowiedziała mu o swoim wyobrażeniu. Widywała siebie z rodzicami w małym pokoju. Wiedziała, że nie mogło to być realne wspomnienie. Była jeszcze dzieckiem, kiedy zamieszkała w domu ciotki Kolichowskiej. Ta scenka stała się dla niej symbolem szczęścia. Straciło ono sens po śmierci ojca. Zenon starał się przypomnieć, czasy szczęśliwego dzieciństwa. Wspomniał czasy, kiedy mieszkali w Witkowie. Bał się każdej nocy. Ukojeniem była dla niego myśl, że ma ojca. Ten niczego się nie boi i zawsze przyjdzie z pomocą.
Okazało się, że między Awaczewiczem a Biecką nie ma żadnego emocjonalnego porozumienia. Łączy ich coś w rodzaju nawyku. Trwa to od kilku lat. Kobieta powiedziała, że nie kocha go. Mężczyzna opowiada jej o innych kobietach, w których się kocha lub od których się opędza. Zenon poczuł, że Elżbieta nie jest z nim szczera. Na swój sposób się mu wymyka. W gniewie pomyślał, że jest taka, jak wszystkie . Zarzucił jej kłamstwo. Biecka przyznała, że Awaczewicz jest jej pierwszą miłością.
Zenon zrozumiał, że miało to miejsce w okresie, kiedy przychodził, by pomagać jej w nauce. Poczuł upokorzenie i odrazę do Elżbiety. Postanowił się z nią pożegnać. Zapytała go, czy to zazdrość. Usłyszała, że nigdy nie kochał innej kobiety, oprócz niej. Biecka wyciągnęła ręce, jakby go chciała powstrzymać. Tym gestem zmieniła jego decyzję o wyjściu. Zaczął ją całować.
Tego samego dnia opowiedział jej o Justynie. O tym, że uległ nudzie i depresji. Wynikały z pobytu w Boleborzy. Uznał, że jego krótki, letni romans to czas ostatecznie zamknięty. Siedział u stóp Elżbiety. Trzymał głowę na jej kolanach. Wyobrażał to sobie, kiedy zjawiał się w salonie Kolichowskiej przed laty. Zapytała go, czy to jest zerwanie. Odparł, że miał zamiar zerwać kontakty, lecz ta wizyta wszystko zmieniła. Musiał rozstać się z Elżbietą na długie miesiące. Dla obojga było to trudnym przeżyciem. Obiecali jednak, że zawsze będą mówili sobie prawdę. Rozłąka nic między nimi nie zmieni. Wiedzieli, że mogą być pewni swoich uczuć.
W rok później Zenon poślubił Elżbietę. Jednak w międzyczasie odbyła się rozmowa miedzy Biecką a Justyną Bogutówną, która miała konsekwencje dla dalszego rozwoju wydarzeń.
IX.
Na wiosnę rozchorowała się Karolina Bogutówna. Jej stan był poważny. Musiała wyjechać do miasta i poddać się operacji. Pani Żancia wypłaciła kucharce pensję za pół roku. Resztę zaległej wypłaty miała przesłać na adres, który poda jej Justyna. Cały dobytek matki i córki mieścił się w jednym koszu. Po południu zostały odwiezione na stację kolejową bryczką Ziembiewiczów. Justyna z przykrością opuszczała Boleborzę.
Bogutowa nie spała przez całą drogę pociągiem. Justyna opiekowała się matką. Stara kucharka myślała, że wkrótce umrze. Martwiła się, czy Justyna da sobie radę sama. W końcu nad ranem dojechały na miejsce. Podróż osłabiła kucharkę tak, że nie rozpoznawała żadnej ulicy. W szpitalu nie chciano jej przyjąć. Mówiono, że nie ma miejsc. Justyna zostawiła matkę samą. Zawiozła rzeczy do Jasi Gołąbskiej, córki ogrodnika z pałacu Tczewskich.
Bogutowa moment sprzed dwudziestu lat. Wychodziła ze szpitala po urodzeniu Justyny. Potem straciła przytomność. Justyna zjawiła się po jakimś czasie. Dowiedziała się, że matka jest na sali operacyjnej. Siostra zakonna zapytała ją, czemu tak późno przywiozła matkę do szpitala. Justyna była przerażona. Myślała, że już nigdy nie zobaczy matki. Zostanie sama. Zaczęła płakać. Zastanawiała się, co zrobi. Rozmyślała o Jasi Gołąbskiej. Mimo młodego wieku, wyglądała jak stara kobieta. Żyła w strasznych warunkach. Nie miała gdzie postawić kosza z dobytkiem Bogutowej.
Z sali operacyjnej wyszło kilku lekarzy. Justyna z ich rozmowy zrozumiała, że Bogutowa zmarła podczas zabiegu. Zaczęła krzyczeć. Zakonnica próbowała uspokoić dziewczynę. Starała się dowiedzieć, czy ma jakąś rodzinę. Justyna wyrwała się jej i wbiegła na salę. Zobaczyła przykryte białym płótnem ciało matki. Pocałowała jej twarz. Justyna patrzyła, jak posługacze wynoszą ciało Bogutowej w drewnianym pudle. Szła za nimi aż do kostnicy. Nie pozwolili jej tam wejść. Usiadła na ławce i nawet nie potrafiła płakać.
Był wczesny poranek. Justyna zauważyła, że nic się nie zmieniło. Zobaczyła, że obok niej siedziała zakonnica. Było już południe. Zakonnica powiedziała, że ze względu na upał Justyna musi jak najszybciej zająć się pogrzebem. Dopiero wtedy Bogutówna zaczęła płakać. Nie wierzyła, że cokolwiek będzie w stanie ją pocieszyć.
Poszła kupić trumnę i zamówić karawan. Wróciła do kamienicy Kolichowskiej. Poprosiła Jasię, by razem z nią poszła wybrać miejsce na cmentarzu. Jasia wyniosła na podwórko swoją córeczkę. Justyna zauważyła, że dziewczynka prawie nie widzi. Jasia powiedziała, że to wina tego, iż mieszkają w ciemnej piwnicy. Dziecko również źle się odżywia.
Po drodze na cmentarz Jasia mówiła, że nagła śmierć jest dla człowieka czymś najlepszym. Jej matka męczy się już drugi rok i że nie potrafi być samodzielna. W drodze powrotnej Jasia znalazła groby swoich dzieci. Zaczęła o nich opowiadać. Stefanek chorował od początku. Każdy jej mówił, że dziecko jest skazane na śmierć. Kiedy miał prawie osiem lat, dostał nagle gorączki. W szpitalu stwierdzono, że ma zapalenie mózgu. Kazano go zabrać do domu, by spokojnie umarł. Jasia wspominała, że umierał przez całą noc w strasznych męczarniach. Dodała, że Pan Bóg wiedział, co robi, kiedy jej dzieci umierały. Teraz nie dałaby sobie rady z całą czwórką.
Justyna starała się myśleć o matce. Ciągle coś rozpraszało jej wspomnienia. Gołąbska przez całą drogę opowiadała jej o swoim życiu. Od kiedy odszedł od niej mąż, nie potrafiła dać sobie rady ze wszystkim. Mówił, że urzędników nie obchodzą zjawiający się po pomoc ludzie. Nawet, kiedy mdleją z głodu.
W domu Justyna wzięła najlepszą suknię matki. Razem z Jasią poszły do szpitala, by umyć i ubrać Bogutową. Resztę dnia Justyna spędziła na załatwianiu spraw, związanych z pogrzebem. Kiedy opłaciła wszystko, okazało się, że nie starczyło jej pieniędzy na księdza. Zastanawiała się, co ma dalej robić. U Jasi mogła zostać najwyżej przez dwie noce. Za resztę pieniędzy kupiła troszkę jedzenia dla siebie i Gołąbskich. Gołąbscy poza jednym posiłkiem, który Jasia dostawała z komitetu, nie mieli nawet czego jeść. Wkrótce mieli nie mieć nawet tego.
Mieszkanie Jasi mieściło się na samym końcu piwnicy. Pomieszczenie było ciasne i ciemne. Jasia przygotowała kolację. Śmiała się, że dawno tak się nie najadła. Mówiła, że jest szczęśliwa, od kiedy odszedł od niej mąż. Teraz nikt się nie awanturuje po pijaku. Początkowo jej mąż był dobrym człowiekiem. Starał się dorabiać, gdy stracił pracę. Dopiero, kiedy wpadł w złe towarzystwo, zmienił się. Jasia żałowała, że nie została w domu rodziców. Opowiadała o tym, że mąż naciągał ludzi. Potem wszystko przepijał. Od jakiegoś czasu nie wiadomo, gdzie przebywa.
Wszyscy zasypiają w jednym łóżku. Z chorą matką Jasi. Justyna leżała w nogach. Budziła się w nocy, a nad ranem zauważyła, że na podłodze śpi Franek, brat Jasi. Zasnęła ponownie. Przyśniło się jej, że jest z matką w Boleborzy. Zenon ją całuje.
Następnego dnia, wcześnie rano, odbył się pogrzeb Bogutowej. Za trumną szła Justyna z Jasią, Frankiem oraz Chąśbiną i Balinowską. Bogutówna rozmyślała o życiu matki. Upłynęło jej głównie w kuchni. Jedynie w Boleborzy mogła troszkę odpocząć i czasami posiedzieć w ogrodzie.
Na cmentarzu Justynie zrobiło się przykro. Nie było nawet księdza. Lepiej dla zmarłego, iż nie wie, jaki ma pogrzeb. O matce nie pomyśleli nawet ci, dla których tyle lat pracowała.
X.
Zenon wracał do kraju. Tym razem droga wydawała mu się bardzo długa. Spieszyło się mu do ojczyzny. Wracał z dyplomem. Miał świadomość, że nie ma zamiaru niczego odkładać na później. Był niecierpliwy. Wracał też świadomy swojego wyboru. Po trzech godzinach snu czuł się wypoczęty. Wiedział, że zaczyna zorganizowane życie. Zatelefonował do Elżbiety. Jej głos wywołał w nim wzruszenie. Zapowiedział, że zjawi się na obiad. Zapytał, czy nic się nie zmieniło. Potem udał się na kawę. Przeczytał swój artykuł w lokalnej „Niwie”. Spotkał Justynę Bogutównę.
Był zaskoczony i zupełnie zdezorientowany. Justyna opowiedziała mu o śmierci matki. Zaczęła płakać. Ludzie zaczęli zwracać uwagę na nich. Zaproponował dziewczynie, żeby poszli do Hotelu Polskiego. Justyna odmówiła, ponieważ opiekowała się chorą panią. Na służbę poleciła ją siostra zakonna. W końcu dała się przekonać. Cała sytuacja zawstydziła Zenona. Wyglądało to tak, jakby sobie sprowadzał do pokoju dziewczynę.
Justyna zaczęła wspominać matkę. Zenon starał się ją uspokoić i pocieszyć. Objął ją i zaczął całować. Uspokoiło to Bogutównę. Opowiadała o ich wyjeździe z Boleborzy. O dobroci pani Żanci. O tym, że nie ma czasu, by napisać do niej. Poprosić o przysłanie reszty pieniędzy. Zenon postanowił wypłacić jej zaległe zarobki matki. Kazał jej przyjść za dwa dni.
Justyna była pewna, iż wróci. Myślała o nim cały czas. Nawet w dniu pogrzebu matki. Teraz już nie była sama na świecie. Przytuliła się do mężczyzny. Spytała, czy było mu żal wtedy wyjeżdżać z Boleborzy. Zenon chciał jej powiedzieć, że wiele rzeczy od tamtego czasu się zmieniło. Bogutówna objęła go. Mówiła, że teraz już wszystko jest dobrze. Bliskość dziewczyny sprawiła, że nie potrafił odsunąć jej od siebie. Zrozumiał, że wszystkie zmiany, jakie w nim zaszły, były poza Justyną. Nie zmienił się jego stosunek do niej. Miała swoje miejsce w jego życiu. Ponownie stała się jego kochanką.
Justyna odchodziła od niego szczęśliwa. Zenon dał jej pieniądze. Zapewniała, że teraz już nie są jej potrzebne. Zapytała, czy ma przyjść w poniedziałek. Przytaknął. Kiedy został sam, pomyślał, że zwariował. Popełnił głupstwo. Zaskoczył sam siebie. Na Justynę przelał tęsknotę, którą wywoływała w nim Elżbieta. Zdradził Biecką. Nawet w Paryżu jego wierność była wątpliwa. Pisywał listy do ukochanej. Wyrażał tęsknotę za krajem i zmęczenie życiem na Zachodzie.
Wieczorami wychodził z hoteliku i czasami miewał różne „przygody” z dziewczynami. Nie przywiązywał do tego zbytniej uwagi. Kierował się bardziej fizycznym popędem niż uczuciem. Nie potrafił podciągnąć do tej kategorii Justyny. Zarzucał sobie, że pierwszego dnia po przyjeździe odnowił romans. Uważał go za część swojego dawnego życia.
Wyszedł z hotelu i udał się do biura Czechlińskiego. Ten od dwóch miesięcy piastował urząd starosty w mieście. Mężczyzna zaproponował Zenonowi objęcie stanowiska redaktora „Niwy”. Ziembiewicz zgodził się z radością. Nieoczekiwany awans skierował myśli Zenona ku Elżbiecie. Zapragnął jak najszybciej zabrać ją z kamienicy Kolichowskiej, gdzie się męczyła. Chciał zrobić wszystko, by było jej dobrze.
Przypomniał sobie dzień ich rozstania. Swoje cierpienie. Odczuwał radość, ale jednocześnie wstydliwą i niejasną obawę. Zastał ją w ogrodzie. Kiedy szli ku sobie, pomyślał, że Elżbieta jest chłodna. Nie powitała go z oczekiwaną przez niego radością. Jest winna. Chciał odejść w gniewie, lecz zaczął całować jej ręce. To na nowo rozbudziło w nim uczucia. Biecka wspomniała dzień ich pożegnania. Kiedy odchodził od niej, stała w oknie. Nie chciała, by ją wtedy zobaczył. Odczuła wówczas przerażenie i strach przed cierpieniem. Bała się, że nie wytrzyma rozstania.
Przeszli do salonu Kolichowskiej. Zenon powiedział, że już nigdy nie będą osobno. Elżbieta wyczuła w tym stwierdzeniu postanowienie. Cierpienie przez drugiego człowieka było równoznaczne ze szczęściem. Miała o kim myśleć i na kogo czekać. Zenon całował ją. Odczuwał współczucie dla niej i dla siebie. Pomyślał jednocześnie o nocy, kiedy zmarła Bogutowa. Justyna spała wówczas w piwnicy pod podłogą salonu. Śniła o nim.
XI.
W poniedziałek Justyna zjawiła się u Zenona. Chciała odebrać resztę zaległej wypłaty z Boleborzy. Ziembiewicz miał zamiar definitywnie zakończyć sytuację między nimi. Postanowił wyjaśnić, dlaczego będzie to ich ostatnie spotkanie. Zaskoczyła go jednak, przychodząc wcześniej niż przypuszczał. Nie miał zebranej całej kwoty.
Justyna była pochmurna i zaczęła mu opowiadać o swojej pracodawczyni i rodzinie Jasi. Uznała, że gdziekolwiek nie pójdzie, to ktoś jest chory. Zenon obserwował ją. Zastanawiał się nad swoją decyzją. Justyna mówiła, że najchętniej chciałaby pracować w sklepie. Pragnęła mieć wolne wieczory.
Zauważył, że praca w mieście zmieniła dziewczynę fizycznie. Już nie była taka czysta jak w Boleborzy. Nie była już zdrowa i zaróżowiona, jak kiedyś. Jej skóra stała się blada i anemiczna. Miała zniszczone dłonie. Przepocone ubranie, przesiąknięte zapachem smażonego tłuszczu. To sprawiło, że spojrzał na nią inaczej. Dostrzegł nazbyt spoufaloną z nim służącą. Natrętną kochankę, z którą jak najszybciej chciał zerwać.
Pamiętał jednak, że była tą samą miłą i dobrą Justyną. Poszłaby za nim wszędzie, zdana na każdą mękę. Dostrzegał jej słodycz, jej delikatne piękno. Tym razem to on pierwszy wyciągnął do niej ręce. Doprowadził do ich zbliżenia.
Po wszystkim Ziembiewicz zapragnął, by Justyna wyszła od niego jak najszybciej. Jego jedynym zmartwieniem była myśl o stygnącej wodzie w wannie. Obawiał się, by nikt nie zobaczył Bogutówny u niego. Potem szybko wyszedł do redakcji.
Praca w gazecie była zupełnie czymś innym, niż początkowo sobie wyobrażał. Jego biuro mieściło się w brudnym, zaniedbanym pokoju. Dochodził tam zapach śmietników i zaduch kuchni. Zjawiali się u niego różni ludzie ze swoimi żalami. Przedstawiali propozycje i opowieści o talentach, które posiadali. Tego dnia przyszła hrabina Tczewska. Dawniej widywał ją z daleka. Towarzyszył jej ksiądz Czerlon. Od dwóch lat proboszcz w Chązebnej.
Hrabina Tczewska urodziła dziewięcioro dzieci. Jej szczupła postać z dziwnie szerokimi biodrami, kojarzyła się Zenonowi z odwłokiem owada. Siedziała wyniośle, prawie nieruchomo. Z oczami pozbawionymi blasku. Mówiła z wysiłkiem. Zwróciła się do Ziembiewicza z prośbą o opublikowanie programu wykładów. Miał je wygłosić ksiądz Czerlon pod ogólnym tytułem O istocie doświadczenia religijnego.
Ziembiewicz wyraził zgodę na zamieszczenie artykułu w gazecie. Zenon wiedział, że Czerlon był synem kupca drzewnego. Dorobił się sporego majątku i wszystko stracił podczas wojny. Młody Czerlon już po śmierci ojca przyjął święcenia za granicą. Tczewska natomiast traktowała go jak „cenny przedmiot”. Nie mogła go byle komu powierzyć. Woziła go swoją limuzyną.
XII.
Dwa dni później w gabinecie Ziembiewicza zjawił się hrabia Wojciech Tczewski. Hrabia mówił o reformie rolnej i parcelacji gruntów. Wspomniał o pożyczkach i długach. Chciał nawet napisać do gazety o kłusownictwie. Najbardziej interesował się regionalnym teatrem. Zagrażała mu rozwijająca się kinematografia. Tczewski przyznał Zenonowi, że woli iść do kina niż nudzić się przez cały wieczór w teatrze.
W rzeczywistości poruszył sprawę panny Luci Wasłowskiej. To młoda aktoreczka o nieprzeciętnym wedłughrabiego talencie. Artykuły o niej pojawiały się w „Niwie”. Według Tczewskiego faworyzowano starsze aktorki. Pomijano pannę Lucię. Gdyby jakaś firma zaproponowała rolę w filmie, a byłaby to ogromna strata dla rodzimego teatru. Zenonowi Tczewski kojarzył się z Boleborzą. Dla niego ludzie pracowali na polach. Dla niego jego ojciec pilnował chłopów. Dbał, by nie kradli.
Na prośbę Czechlińskiego nie zamieścił listu. Ktoś dość naiwnie skrytykował w nim oszczędności w majątkach należących do Tczewskich. Wydrukował natomiast sprawozdanie, poświęcone uroczystemu otwarciu Agencji Gospodarczej Koła Pań. Założyła ją hrabina. W „Niwie” ukazał się też artykuł hrabiego o kłusownictwie.
Kronię lokalnych wydarzeń pisał Marian Chąśba. W sposób złośliwy i żartobliwy przedstawiał ludzkie tragedie. Zenon zdawał sobie sprawę z tego, że jego praca nie jest jego wymarzoną. Wiedział, że często postępuje niezgodnie ze swoimi przekonaniami. Odczuwał niepokój. Zapewniał samego siebie, że w redakcji popracuje kilka miesięcy. Spłaci dług zaciągnięty u Czechlińskiego na ostatni rok nauki. Potem będzie mógł urządzić jakieś mieszkanko i zabrać do siebie Elżbietę. Jego obecne życie było zamknięte w cudzysłowie. Dopiero później miał żyć jak człowiek.
Popołudnia, spędzane w salonie Kolichowskiej, kojarzyły mu się z czymś dobrym. W kamienicy założono centralne ogrzewanie. Elżbieta podkreśliła, że nie doprowadzono rur do mieszkań pod samym dachem, Ludzie pod podłogą salonu nie mieli nawet wodociągu. Wieczorami wychodziły ze szczelin pająki. Elżbieta wyrzucała je ostrożnie za okno.
Wychodzili razem na miasto po zakupy. Zenon obserwował Elżbietę. Nabywała przedmioty, które się jej podobały. Czasami Zenon pożyczał jej pieniądze. Sprawiało mu to przyjemność. Ich miłość zaczynała przechodzić we wzajemne zrozumienie. Spacerowali za miastem. Ich bliskość i wzajemne, pełne miłości spojrzenia świadczyły, że między nimi nic się nie zmieniło. Znaleźli się na terenie nowo budowanego przedmieścia. Miejsce to Elżbiecie kojarzyło się ze smutkiem. Przyglądali się budowanym domom. Wierzyli, że na jesieni będą mogli wynająć małe mieszkanko i urządzić w nim swój wspólny kąt. Potem wracali na ulicę Staszica, do kamienicy Kolichowskiej. Wieczory spędzali w ogrodzie lub na tarasie.
Zenon dzielił czas pomiędzy kochankę, a dziewczynę ze wsi. Wiązały go z nią doznania zmysłowe. Z narzeczoną, panną z miejskiej kamienicy, łączyła go miłość idealna. Czasami sam Ziembiewicz tłumaczył sobie zaistniałą sytuację jako dziwny zbieg okoliczności. Byłoby inaczej, gdyby stara Bogutowa nie zmarła, a rodzice wypłaciliby jej od razu całą pensję. Mógłby wtedy dziewczynie od razu powiedzieć, że jest zaręczony.
Nie potrafił odsunąć Justyny od siebie w momencie, kiedy została sama na świecie. Była uzależniona od niego. Inny wymiar miała jego miłość do Elżbiety. Karmiła jego duszę. Nie przekroczyła granicy fizycznego zbliżenia. Czerpał przyjemność z całowania jej dłoni, z trzymania głowy na jej kolanach. Z milczenia, w którym nieraz się pogrążali. Zwykła delikatność i szacunek do ukochanej sprawiały, że nie posuwał się dalej. Wszelkie jego instynkty zaspokajała w tym czasie Justyna.
Zenon wiedział, że wielu mężczyzn jest w podobnej do niego sytuacji. Nie potrafił się z tym pogodzić. Bał się osądu innych. Pamiętał czasy w Boleborzy, kiedy odczuwał swoją samotność. Próbował odnaleźć siebie jako syn rządcy. Stać nieco wyżej w hierarchii, niż pracujący w majątku ludzie. Te próby sprawiały, że czuł się w domu rodziców coraz bardziej obco.
Nieustannie walczył ze sobą. Ciągle postanawiał, że nadszedł czas, by zakończyć romans z Justyną. Chciał w końcu uwolnić się od niepokoju. Miał już zebraną dla Justyny kwotę. Chciał ostatecznie porozmawiać z dziewczyną. Uważał, że zadłużenie rodziców było główną przyczyną ich dotychczasowych spotkań.
Justyna zjawiła się u niego na początku miesiąca. Gotowy był, by wyjaśnić jej wszystko. Justyna oświadczyła mu, że jest w ciąży. Próbowała go uspokoić. Nie interesowały ją słowa innych ludzi. Przecież miała jego, Zenona. Ziembiewicz próbował ją od siebie odsunąć. Wówczas Justyna powiedziała, że cieszy się z tego dziecka i sobie ze wszystkim poradzi, chociaż nie będzie musiała.
W odróżnieniu od matki nie była skazana na samotne macierzyństwo. Zenon stracił całkowicie kontrolę nad sobą. Odczuł niechęć do Justyny. Także niepokój o nią, litość i irytację. Zaczął żałować, że tamtego lata pojechał do Boleborzy. Nie szukał jej ani w domu rodziców, ani po powrocie z Paryża. Brzydził się swoich myśli. W pewnym momencie zaczął ją obwiniać o wszystko.
Powiedział, że jej pozostawia decyzję o dziecku. Czuł, że dziewczyna stała się podczas tej rozmowy zupełnie mu obca i obojętna. Dziecko będzie dla niego czymś potwornym. Nie chce mieć z nim nic wspólnego. Starał się mówić rozważnie, bez emocji. Justyna wyczuła jego złość. Nie była jeszcze świadoma swojego losu. Odeszła. Zapewniła Zenona, że nie ma czym się martwić. Może coś się jeszcze zmieni.
XIII.
Kolichowska nie pozwalała, by zajmował się nią ktoś inny niż Elżbieta. Gdy pani Cecylia nie wstawała z łóżka, dziewczyna zjawiała się w jej sypialni. Pomagała w myciu. Staruszka poddawała się tej czynności niechętnie i biernie. Skupiała się wyłącznie na swoim bólu. Widziała swoje zniekształcone chorobą dłonie. Trudno jej było uwierzyć, że nie jest w stanie samodzielnie się poruszać. Zajmować sobą, że zdana jest wyłącznie na innych. Starość jej nie ominęła.
Elżbieta widziała, co starość robi z człowiekiem. Nie czuła obrzydzenia do ciotki. Raczej do siły, która tak zmieniała człowieka. Pomyślała o własnej matce. Nigdy się nią nie opiekowała. Kiedy chorowała jako dziecko, zawsze była przy niej ciotka. Jej matka, pomimo wieku, zachowała swoją urodę. Pamiętała dzień, w którym stała razem na balkonie w Szwajcarii. Obserwowała ją w milczeniu. Nie odczuwała wówczas bliskości. Dla niej ta kobieta była po prostu inną kobietą. Zadbaną i wykwintnie ubraną. Z niecierpliwością oczekiwała przyjścia jednego ze swoich kochanków. Elżbieta pomyślała, że jej matka nie jest dobra. Z tamtej chwili zapamiętała głównie kroki mężczyzny po żwirowej ścieżce.
Kolichowska była coraz bardziej zniecierpliwiona. Elżbieta lubiła być przy chorych. Zaczęła sprzątać pokój ciotki. Starała się, by pani Cecylia była zadowolona. Elżbieta przynosiła jej śniadanie i karmiła kobietę. Kiedy chciała odejść, Kolichowska zatrzymała ją pytaniem o Ziembiewicza. Od kilku dni nie zjawiał się w ich kamienicy. Biecka wyjaśniła, że musiał wyjechać i właśnie wrócił. Pytania o Zenona krępowały Elżbietę. Mężczyzna nie przychodził od pięciu dni. Podawał powody. Biecka odczuwała paraliżujący strach i ból. Jego nieobecność stawała się dla niej czymś groźnym. Rozmyślała nad ich ostatnim spotkaniem. Wspominała każdą chwilę. Żałowała, że przy którymś z pocałunków nie posunęli się o krok dalej.
Kolichowska zarzuciła jej, że pomimo tylu lat przeżytych razem, jest dla niej kimś obcym. Ma jakieś tajemnice. O niczym jej nie mówi. Ciotka zapytała, czy zamierza wyjść za Ziembiewicza. Rozgniewało to Elżbietę. Domyśliła się, że Cecylia już dawno chciała zadać jej to pytanie. Odpowiedziała, że mają zamiar się pobrać. Ddodała, że nie nastąpi to prędko. Słowa sprawiły, że myśl o małżeństwie z Zenonem stała się dla Elżbiety czymś realnym i bardzo ważnym.
Ziembiewicz miał przyjść po obiedzie. Wcześniej wydarzyło się coś, co całkowicie zmieniło postanowienia Elżbiety. Sprawa dotyczyła dozorcy Ignacego, który od jakiegoś czasu chorował. W pracy zastępowała go żona z młodszym synem Chąśbów. Kolichowska już wcześniej kazał, by Elżbieta umieściła dozorcę w szpitalu. Jego żona miała się wyprowadzić. Elżbieta nie chciała do tego dopuścić.
Obiecała bratu Chąśby, że zaopiekuje się młodszym Edwardem. Nie wywiązywał się dobrze z obowiązków dozorcy. Biecka wcześniej ulegała ciotce. Teraz udało się ubłagać ciotkę, by odłożyła zwolnienie starego dozorcy do jesieni. Zapragnęła porozmawiać o wszystkim z Zenonem. Czuła, że on rozumie jej podejście do wielu rzeczy. Myśli podobnie jak ona.
Dla Zenona równie ważne było to ich wzajemne zrozumienie na wielu płaszczyznach. Chciał jak najszybciej odpracować godziny w redakcji. Podczas nich zjawiali się kolejni ludzie z problemami. Można było je w jakiś sposób rozwiązać. Zapobiec indywidualnym klęskom. To on decydował o wszystkim. Zmuszony był do zachowania dystansu. Czasami dziwił się, że tak szybko potrafił zmieniać swoje postawy. Niekiedy patrzył na siebie z boku. Dostrzegał, że coraz bardziej odsuwał od siebie granicę odporności moralnej. Nie traktował tego jeszcze jako swojej porażki. Wiedział, że zawsze można znaleźć przykłady zachowania gorszego od jego.
Ziembiewicz zamieścił w gazecie wspomnienie Maurycego Posztraskiego. Mężczyzna był niemal codziennym gościem w redakcji. Poznał go dzięki Elżbiecie. Posztraski nie dawał się w żaden sposób zniechęcić do zjawiania się w gabinecie Zenona. Każdego dnia przynosił Zenonowi jakiś fragment swych wierszy czy wspomnień. Kiedy Ziembiewicz odrzucał je, przynosił kolejne.
Zenon poznał również bratową hrabiny Tczewskiej, Olgierdową z Pieszni. Przed laty widywał ją na mieście w aucie. Wszyscy plotkowali, że spotyka się z kochankami. Mawiano, że jest „demonem powiatowym”. Była starszą panią. Miała w sobie coś dziewczęcego. Opowiadała Zenonowi o Pieszni. Zapraszała go na wieś. Dla niej miłość zawsze wiązała się ze strachem, skandalem i pojedynkami. Miała dwóch dorosłych synów. Znacznie częściej pokazywała się z ich biednym i schorowanym przyjacielem. Była wówczas szczęśliwa i postanowiła być dobrą.
Zenon spędził w Pieszni trzy dni, podziwiając sławne w okolicy rozporządzenia społeczne hrabiny Olgierdowej Tczewskiej.
XIV.
Zenon zjawił się u Elżbiety wieczorem. Był wyraźnie zdenerwowany. Niechętnie mówił o tym, co robił w Pieszni. Żalił się, że musi zawsze pić z Czechlińskim. Swoją szorstkością starał się przykryć wzruszenie. Odczuł je na widok narzeczonej. Po dniach bez niej, odnalazł Elżbietę taką samą. Tylko przy niej mógł być znowu sobą. Ta myśl sprawiła mu ulgę.
Przy kolacji Zenon opowiadał o tym, co widział w Pieszni i o zdarzeniach w redakcji. Rozmowie przysłuchiwała się Kolichowska. W ogrodzie narzeczeni zostali sami. Elżbieta przytuliła się do ramienia ukochanego. Poczuła się bezpieczna i szczęśliwa. Miała też wrażenie, że są środkiem życia. Wszystko wokół mogło to zmącić. Nawet niechciana myśl.
Nadeszła służąca, by powiedzieć, że Kolichowska wzywa do siebie Elżbietę. Biecka chciała odsunąć się od Zenona. Zapewnił, że nic się nie stanie, jeśli inni zobaczą ich bliskość. Elżbieta wyczuwała niechęć pani Cecylii do Zenona. Kolichowska powiedziała, że dziewczyna, która mieszka u Gołąbskich nadal jest niezameldowana. Chciała, żeby Elżbieta nie siedziała długo w ogrodzie.
Biecka wróciła do narzeczonego. Usiedli na tarasie. Zenon wyznał, że nie zakończył jeszcze spraw związanych z Justyną. Dopiero teraz powiedział Elżbiecie, że męczy się całą tą sytuacją. Biecka zapytała go, kiedy po raz pierwszy spotkał się z Bogutówną. Odpowiedział, że było to po ich rozmowie. Po jej wyznaniu, że nic się nie zmieniło. Zaczął jej opowiadać o pierwszym spotkaniu z Justyną. Biecka zamilkła. Zenon ponownie zarzucił jej, że jest mu obca i wroga.
Uspokoiła go, mówiąc, że lepiej się stało, że o wszystkim jej powiedział. Zapytała, dlaczego ponownie Justyna stała się jego kochanką. Gdy objął ją, zrozumiała, że kierowało nim coś, co ukrywał głęboko w swej naturze. Zenon mówił, że Justyna po pierwszym spotkaniu przychodziła do niego jeszcze kilka razy. Dwa razy w tygodniu, w dni targowe. Elżbieta zapytała, czy Bogutówna jest w mieście. Zenon starał się wyjaśnić wszystko,. Ostateczną decyzję pozostawił narzeczonej. Wiedział, że ta sytuacja wygląda inaczej niżby chciał. Zdawał sobie sprawę, że Justynę uwiódł, wykorzystując jej miłość i uczciwość, a Elżbietę zdradził. Zrozumiał, że tak naprawdę nie jest tym, kim sam jest dla siebie. Jest tym, kim jest w oczach innych ludzi. W końcu powiedział narzeczonej, że Justyna jest w ciąży.
Jego słowa sprawiły, że tym razem Elżbieta wyrwała się z jego ramion. Próbował ją zatrzymać. Zmusić, by została i mu wybaczyła. Biecka została. Była świadoma, że na nic zdałyby się jej krzyki i płacz. Przecież nic już nie można było zmienić. Znalazła się w podobnej sytuacji do kobiet z opowiadań znajomych ciotki. Przypomniała sobie, że jako dziecko wstydziła się mającej kochanków matki. Obwiniła siebie, że to przez nią Zenon wrócił do dawnej kochanki.
Narzeczony pocałował ją, przekonany, że mu wybaczyła. Zesztywniała pod jego dotykiem. Zapytał, czy ma odejść. Wtedy zaprzeczyła. Po raz pierwszy nie odsunęła się od niego, gdy dążył do fizycznego zbliżenia. Potem Ziembiewicz zapytał, czy go kocha. Potwierdziła jego słowa. Zapytała, gdzie mieszka i jak nazywa się jego kochanka.
XV.
Justyna od kilku dni nie pracowała już u chorej kobiety. W dniu odejścia z pracy, wstała rano i zaczęła robić, to, co należało do jej obowiązków. Od pani wiedziała, że pan ma kochankę. Wieczory spędza z tamtą kobietą. Pan był człowiekiem poważnym. Pomimo wszystko dbał o chorą żonę. Zawsze jak najszybciej chciał wyjść z domu. Gdy pani obudziła się, od razu zapytała o męża i synów. Zdziwiła się, że wszyscy tak wcześnie wyszli.
Justyna przyznała, że zbiła poprzedniego dnia filiżankę. Usłyszała od pracodawczyni, że na nic nie uważa. Justyna próbowała oszczędzać. Pan i chłopcy musieli dobrze jeść. Justyna była zawsze głodna. Nie było jej dobrze na służbie. Najczęściej słyszała skargi pani. Robiła jej o wszystko wymówki. Nie była z niej zadowolona. Tego dnia Justyna zrozumiała, że nie potrafi dłużej zostać w tym domu. Musi myśleć o dziecku . Powiedziała, że może odejść.
Bała się przyszłości. Była świadoma, że Zenon stał się jej obcy. Nie chce już być z nią. Nie akceptuje dziecka. Zrozumiała, że skończyła jak inne kobiety, które stawały się kochankami. Chociaż w jej przypadku było zupełnie inaczej. Zenon ją szanował i różnił się od innych mężczyzn. Pomimo wszystko Justyna odczuwała radość. Nieopisane szczęście wypełniało ją całą. Dawało jej siłę i spokój. Zdała się na łaskę losu.
W parę dni po porannej rozmowie z panią, Justyna spakowała swoje rzeczy. Przeniosła się do mieszkania Jasi Gołąbskiej. Została wezwana przez Elżbietę, by się zameldowała. Tego dnia Elżbieta oprócz Justyny meldowała jeszcze Władysławę Niską. Rankiem dowiedziała się, że Władysława wróciła do Wylamów z dzieckiem. Zjawienie się Niskiej zmartwiło Elżbietę. Pamiętała bowiem, jak bardzo Władysława starała się umieścić synka w opiece. Teraz ponownie je odebrała i w dodatku straciła pracę. Władysława wyjaśniła Balinowej, że odebrała synka, bo nie była pewna, czy mu jest tam dobrze.
Niska była panną z dzieckiem. Ojcem był pomocnik murarski. Nigdy tak naprawdę nie interesował Władysławy. Często zmieniała pracę. Mówiła, że ma dziecko w opiece. Potem sprowadzała do domu państwa chłopca, którego kochała bezgranicznie i ślepo. Po tym wyrzucano ją z pracy, na co reagowała wybuchem gniewu. Podobnie reagowała w zakładzie, do którego trafiał czasami chłopiec. Domagała się głośno oddania dziecka. Mały Zbysio był przyzwyczajony do matki. Do tego, że często zmieniał miejsca swojego pobytu. Był powszechnie lubiany. Ojca chłopca Władysława poznała podczas remontu kamienicy. Przychodził do niej na noc, dopóki pracował na ulicy Staszica. Potem znikł. Ciążę uważała za najszczęśliwszy okres w swoim życiu.
Na podwórku wybuchła awantura między Władysławą a Wylamową. Nie chciała ponownie przyjąć do mieszkania kobiety z dzieckiem. Wokół nich zaczęli zbierać się mieszkańcy kamienicy. Po długiej kłótni, Wylamowa wpuściła Władzię i Zbysia do swojego pokoju. Elżbieta zameldowała Niską. Kazała wezwać do siebie Justynę. Elżbieta dowiedziała się, że Bogutówna już wcześniej nocowała u Gołąbskich. Teraz mieszka u nich już prawie tydzień. Została bez pracy.
Po wejściu Justyny Biecka wypełniła kartę meldunkową. Dopiero wówczas spojrzała na dziewczynę. Justyna była spokojna. Wytrąciło to nieco Elżbietę z równowagi. Miała właśnie przed sobą kochankę mężczyzny, którego kochała. Porównywała ją do siebie. Stwierdziła, że Justyna jest prosta i ordynarna. Zapytała ją, czy będzie z nią szczera. Spytała, czy Justyna jest naprawdę zakochana w Zenonie. Bogutówna była zaskoczona. Biecka starała się ją uspokoić. Powiedziała, że może jej pomóc. Musi wiedzieć, czy Justyna kocha Zenona. Justyna rozpłakała się. Odparła, że nie jest pewna. Ziembiewiczowi nie wchodziła w drogę. Teraz on zachowywał się wobec niej wyniośle.
Elżbieta odczuła wstyd i rozczarowanie. Zrobiła się obojętna na całą sytuację. Wtedy Justyna powiedziała, że kocha Zenona. Elżbieta spytała, czy Ziembiewicz jej coś obiecywał. Usłyszała, że tak. Odkładał wszystko do swojego powrotu ze szkoły. Obiecywał, że będą znów razem. Chciała zapytać, czy Justyna wie, że Zenon jest zaręczony. Powstrzymała się i zapewniła dziewczynę, że może liczyć na jej pomoc.
Justyna odparła, że sama da sobie radę. W jej postawie, uśmiechu było coś, co Biecka odebrała jako obelżywe dla niej. Powiedziała coś, co napełniło ją lękiem. Oznajmiła Justynie, że Zenon jest wolny. Ona nie wyjdzie za niego. Dodała, że ich dziecko musi żyć. Justyna krzyknęła, lecz po chwili powiedziała spokojnie, że niczego nie potrzebuje.
XVI.
Zenon jadł obiad w hotelu. Zjawił się Czechliński w towarzystwie młodego Tczewskiego z Pieszni. Najwyraźniej Czechliński przekonał Tczewskiego do swoich planów. Gdy Ziembiewicz wrócił po rozmowie z mężczyznami do swojego pokoju, zastał w nim Justynę.
Nie widzieli się od dnia, w którym dziewczyna powiedziała mu, że spodziewa się dziecka. Przywitali się jak dwoje obcych sobie ludzi. Ziembiewicz zapytał, czy niczego nie potrzebuje. Odparła, że chciałaby pracować w sklepie. Dopiero za jakiś czas. Nie przyszłaby do niego, gdyby nie to, co powiedziała jej jego narzeczona. Zenon był zaskoczony. Zareagował gniewem. Był zły, że Justyna zamieszkała w kamienicy Kolichowskiej.
Bogutówna zarzuciła mu, że nie wspomniał jej nic o swoich zaręczynach. Elżbiecie zaś powiedział o wszystkim. Zenon chciał się dowiedzieć, co mówiła Elżbieta. Wyjaśniał Bogutównie, jak wyglądała ich znajomość. Podczas rozmowy odczuwał wewnętrzny niepokój. Chciał jak najszybciej zadzwonić do narzeczonej. Winą za spotkanie obu kobiet w dużej mierze obarczył Justynę. Postanowił pozbyć się Bogutówny z pokoju. Powiedział, że spodziewa się kogoś. Justyna zapytała go, czy kazał Elżbiecie powiedzieć o dziecku, że musi żyć. Zaprzeczył. Gdy Justyna wyszła, pobiegł do telefonu.
Elżbiety nie było w domu. Służąca Kolichowskiej poinformowała go, że panienka wyjechała do Warszawy. Wrócił do pokoju. Nie mógł uwierzyć w to, co się wydarzyło. Przypomniał sobie rozmowę z Czechlińskim. Zapewniał o możliwości niewiarygodnej dla niego kariery. Wystarczyło, by się zgodził. Wtedy chciał poradzić się Elżbiety. Od jej decyzji uzależniał swoją. Jeśli zgodziłby się na wszystko, to wyłącznie dla niej. Miał to być początek ich wspólnego życia. Poczuł, że cierpi. Dopiero teraz dotarł do niego sens słów Justyny. Elżbieta nie wyjdzie za niego.
Wywołało to w nim gniew. Podjęła decyzję bez niego. Kierowana czymś, co on pojmował jako zemstę. Przestała być dla niego ideałem. Kierowała się zazdrością o inną kobietę. Nie zaufała mu na tyle, by nie rozmawiać z Justyną. Wyszło na jaw, że Bogutówna nie wiedziała o istnieniu Bieckiej. Próbował się usprawiedliwiać. Ktoś zapukał do drzwi. Edward Chąśba podał mu list od Elżbiety. Biecka zarzucała mu, że nie był z nią szczery. Nie może odbierać go Justynie. Ona w tej sytuacji ma większe prawa. Informowała go, że wyjeżdża na dłużej do Warszawy. Dla ich dobra nie powinni więcej się widywać.
XVII.
Elżbieta starała się myśleć pozytywnie. Znów powróciło do niej wyobrażenie pokoju, w którym siedziała wraz z rodzicami. Wiedziała, że jest to tylko marzenie, które nigdy nie mogło się spełnić, bo Rodzice rozwiedli się, gdy miała niecały rok. Te myśli powracały natarczywie w różnych etapach jej życia.
Matka sama napisała, że pragnie się z nią spotkać. Lecz teraz dla Bieckiej nie miało to już większego znaczenia. Chciała szczerze porozmawiać z matką. Jej życie przestało już być dla niej tajemnicą. Starała się nie myśleć o Zenonie. O tym, że zerwała z nim, że skończyło się wszystko.
Odwiedziła panią Świętowską, kuzynkę Kolichowskiego. Kiedy odpoczywała po podróży, natychmiast zobaczyła w wyobraźni Justynę. To, co mówił o Bogutównej Zenon, było jedynie fikcją. Widziała w niej pospolitą i głupią prostaczkę. Wciąż pojawiało się w jej głowie jedno pytanie: jak on mógł? Wspominała ostatnią, wspólną noc. Zenon nad ranem wymykał się od niej przez ogrodową furtkę.
W południe wybrała się do matki. Kobieta mieszkała w najlepszym hotelu w mieście. W apartamencie. Niewieska zaczęła pytać córkę o Cecylię. O to, co robiła przez cały rok. Elżbieta wyczuwała różnicę między nimi. Wynikała z różnicy społecznej. Matka mówiła o swoim zdrowiu. O kłopotach finansowych jej drugiego męża. Elżbieta z uwagą przyglądała się jej. Wkrótce do pokoju weszła Tczewska z Pieszni. Niewieska przedstawiła córkę. Zajęła się swoim gościem. Zapomniała o obecności Bieckiej. Tczewska przywołała wspomnienia o Zenonie, który był u niej przez kilka dni. Po chwili zjawił się młody mężczyzna, który najwyraźniej znał obie panie. Elżbieta pożegnała się i wyszła.
Wieczorem razem z matką była w teatrze. Potem poszły na wspólną kolację. Pani Niewieska zapytała córkę, czemu nie wspomniała o swoich zaręczynach. Dowiedziała się o nich od Tczewskiej. Usłyszała, że Elżbieta zerwała z Zenonem. Twierdziłą, że najłatwiej jest zerwać, że o wiele trudniej jest wytrzymać. Poprosiła córkę, by wszystko jeszcze raz przemyślała. Gest matki wzruszył kobietę. Wiedziała, że ta chwila nie jest ich pojednaniem. Zawsze tęskniła. Zawsze czuła się niechcianym i niepotrzebnym dzieckiem.
XVIII.
Elżbieta przebywała w Warszawie już dwa miesiące. Przekonała się, że życie bez Zenona jest możliwe. Zbliżał się koniec lata. Jeździła ze znajomymi matki na spacery. Ubierała się w nowe suknie, które Niewieska jej kupowała. Coraz bardziej odczuwała nieobecność Ziembiewicza. Każdego wieczoru czuła rozczarowanie.
Nie spodziewała się, że napisze do niej. Jednak podświadomie oczekiwała jakiejś wiadomości od niego. Myśl, że narzeczony bez protestu pogodził się z jej odejściem, była dla niej równie ciężka, jak milczenie z jego strony. Jedynie ciotka napisała, że przestał przychodzić do kamienicy. Odprawiła go służąca. Coraz częściej zastanawiała się, czy jej decyzja była słuszna. Z czasem krzywda Justyny stała się czymś zupełnie nieważnym. Zenon przecież nigdy nie brał pod uwagę małżeństwa z Bogutówną. Jedynie sprawa dziecka pozostawała problemem. Dopiero teraz Elżbieta zrozumiała, że zbyt szybko zrezygnowała ze swojej miłości.
Niewieska oczekiwała na przyjazd męża, lecz nie rezygnowała ze spotkań z innymi mężczyznami. Najbliższym był Janek Sobosławski. Elżbieta poznała go pierwszego dnia u matki. Dziwiła się, że dużo młodszy od matki Janek nie jest o nią zazdrosny. Nie ma żadnych pretensji ani podejrzeń. Zenon był zazdrosny o każdego obcego człowieka, który zjawiał się w jej domu. Często towarzyszyła matce i Sobosławskiemu. Mężczyzna zjawiał się na każde zawołanie Niewieskiej. Pozostali dwaj mężczyźni również przychodzili też po to, by uprzyjemniać życie matki. Rozmowa, na którą Elżbieta liczyła w Warszawie, nie odbyła się.
Kiedy Biecka wracała do mieszkania kuzynki Kolichowskiego czuła, że przekracza granicę innego świata. Świętowska opowiadała jej o różnych ludziach. Wspominała Aleksandra Kolichowskiego. Broniła go w oczach Elżbiety. Nadal odczuwała do niego wdzięczność za okazywaną jej pomoc i dobroć. Opowiadała również o Cecylii. W młodości lubiła się bawić i tańczyć. Biecka z trudem mogła sobie wyobrazić taki obraz.
W samotności myślała o tym, co wydarzyło się przed jej wyjazdem. Stopniowo zaczynała usprawiedliwiać zachowanie Zenona Tłumaczyła sobie, że musiała go męczyć sytuacja z Justyną. Zarzucała sobie, że z własnej woli straciła wszystko, co było dla niej wartościowe. Powinna przecież przy nim zostać. Chciała razem z nim rozwiązywać problemy. Straciła wszystko bezpowrotnie. Zdecydowała się wyjechać z matką za granicę. Nie chciała wracać tam, gdzie był on. Sprawy potoczyły się jednak zupełnie nieoczekiwanie.
Tego dnia przyszła wcześniej do matki, ponieważ miały jechać na dworzec po Niewieskiego. Wtedy zobaczyła stojącego Zenona. Jej szczęście przeraziło ją, kiedy szła obok niego. Powiedział jej, że mogą być teraz razem. Problemy się skończyły. Długo czekał z jej odnalezieniem. Chciał mieć pewność, że nic już nigdy nie stanie między nimi. Biecka przyznała, że liczyła na jego pojawienie się. Zenon zachwycał się jej wyglądem i nową sukienką. Obiecywał, że wrócą do miasta jak najszybciej. Wezmą ślub. Potem poszli do jego hoteliku. Elżbieta leżała w jego ramionach. Myślała, że musiała być szalona, pisząc do niego pożegnalny list.
Niewieska chciała poznać Ziembiewicza. Poszli więc do jej apartamentu. Zastali ojczyma Bieckiej i Sobosławskiego. Matka zaprosiła ich na raut. Zenon, ku zaskoczeniu Elżbiety, zgodził się. Biecka czuła, że zetknięcie się Ziembiewicza z innym dla niego światem zakończy się problemami. Zastanawiała się, czy ubierze się odpowiednio. Czy będzie się umiał zachować. Następnego dnia mieli iść z matką do teatru. Jej mąż był starszym panem. Zawsze miał na uwadze delikatny organizm żony. Miłość do pani Romany trwała wiele lat. Niewieski rozwiódł się z pierwszą żoną, by ją poślubić. Spotkali Tczewskich, którzy również szli na raut.
Elżbieta obserwowała Ziembiewicza. W towarzystwie tak bardzo różnił się od znanego jej pochmurnego i gwałtownego Zenona. Stał się miły, rozmowny i uśmiechnięty. Okazało się, że znał Janka Sobosławskiego jeszcze z czasów nauki w Paryżu. Byli słuchaczami na tych samych wykładach. Z Tczewską wspominał swój pobyt w Pieszni. Niewieski na wiadomość, że sprawa Ziembiewicza została definitywnie załatwiona przez Czechlińskiego, zajął się wyłącznie osobą Zenona. Elżbieta miała wrażenie, że na nowo traci Zenona. jest on bliższy innym niż jej samej. Zaczęła żałować, że poznała go z ludźmi z otoczenia matki.
Kiedy na sali zostali sami, ponownie poczuła ich bliskość i zrozumienie. Elżbieta zastanawiała się, jak jej przyszły mąż z całą swoją niezależnością, odnajdzie się na nowym stanowisku. Zenon odparł, że przecież o nic nie zabiegał. Zawsze może zrezygnować. Będzie miał teraz więcej możliwości i więcej swobody. Pragnął mieć cały czas przy sobie Biecką. Kolejnego wieczoru Zenon wsunął na palec Elżbiety pierścionek zaręczynowy.
XIX.
Jeszcze przed ślubem Zenona i Elżbiety Justyna Bogutówna zaczęła pracować w sklepie bławatnym pana Torucińskiego przy ulicy Świętojańskiej. Swoją posadę zawdzięczała Bieckiej. Zenon znał Torucińskiego. Czasami dawał ogłoszenia do gazety. Odwlekał jednak rozmowę o Justynie. Elżbieta z kolei często robiła u niego zakupy. Zenon poprosił ją o rozmowę z Torucińskim. Powiedział, że Biecka sama weszła w tą całą sprawę, kiedy wezwała Bogutównę. Teraz powinna mu pomagać.
Było wczesne popołudnie i Elżbieta dopiero po chwili zrozumiała, o co właściwie prosi ją Ziembiewicz. Po powrocie z Warszawy sądziła, że sprawa Justyny jest definitywnie zakończona. Dziewczyna wyjechała z miasta. Teraz na nowo się pojawiła, czekając na swoją porę. Odparła, że jest gotowa. W rzeczywistości cała ta sytuacja kojarzyła się jej z cierpieniem. Czuła, że tym razem musi stanąć u boku narzeczonego. To ich wspólny problem - myślała.
Zenon tłumaczył, że Justyna od dawna marzy o tej posadzie. Musi jej pomagać z oczywistych względów. Nie może osobiście rozmawiać w tej sprawie. Musi być ostrożny. Kiedy zgodziła się tak łatwo, stwierdził, że jest dobra. Chciał pocałować jej rękę. Wyrwała mu ją zbyt gwałtownie. Była zła na Justynę, ale też jej współczuła. Miała żal do Zenona,. Przede wszystkim odczuwała zazdrość. Zapytała, czy Justyna będzie potrafiła pracować w sklepie. W Boleborzy zajmowała się wyłącznie haftowaniem. Od zawsze mówiła mu, że chciałaby być ekspedientką.
Elżbieta przedstawiła swoją sprawę, ręcząc, że zna Justynę. Powtórzyła słowa Zenona: dziewczyna jest uczciwa, pracowita i bezinteresowna. Poinformowała Zenona, że Toruciński obiecał jej przyjąć Bogutównę. Ma przyjść do niego następnego dnia. Zenon cieszył się, że nie boryka się już sam z problemem Justyny. Teraz ciężar tej sprawy został rozłożony na dwie osoby. Wierzył, że cała historia spowszednieje.
Załatwienie pracy Bogutównie uspokoiło nieco Biecką. Sądziła, że tym razem wszystko zostało zrobione i skończone. Jedynie Zenon wiedział, że nie będzie to takie łatwe. Justyna mieszkała teraz u Niestrzępów. Na odległym Przedmieściu Chązebiańskim. Ziembiewicz dawał jej pieniądze. Justyna zawsze znalazła jakiś powód, by prosić go ponownie o pomoc. Zaczęła mieć pewne wymagania.
Zjawiała się sama lub przysyłała list. Donosiła o problemach ze zdrowiem lub jakiś innych kłopotach. Przed wyjazdem Zenona do Warszawy wyprowadziła go z równowagi. Poszedł do niej osobiście. Okazało się, że dziewczyna nie czuje się gorzej niż do tej pory. Powiedziała z płaczem, że nie chce być dłużej dla niego ciężarem.
Ponownie prosiła o załatwienie pracy w sklepie. Ziembiewicz nie był pewien, czy nie będzie miała nowych oczekiwań. Podziękował Elżbiecie i poprosił, by zawsze była taka dobra i mądra. Kobieta pomyślała, że Zenon będzie musiał znów spotkać się z Justyną. Nie chciała pokazać, że mu nie ufa.
Kolichowska tej jesieni wróciła nieco do zdrowia. Towarzyszyła narzeczonym podczas obiadu. Patrzyła na Zenona nieco przychylniej. Zawdzięczała mu powrót Elżbiety do domu. A dzięki ich ślubowi Biecka miała zostać w mieście. Wiadomo było, że po wyjściu za mąż zamieszkają osobno.
Odnawiano już jeden z domów miejskich dla Ziembiewicza. Niegdyś był siedzibą magnatów. Elżbieta pamiętała czasy, kiedy biegała z koleżankami, by popatrzeć na ten piękny dom. Zastanawiała się, kto może tam mieszkać. Teraz miała zamieszkać w nim ona. Dostała od ciotki kilka mebli z salonu. Wzięła również portret pierwszej żony Kolichowskiego. Od matki natomiast dostała sznur pereł i jedno z futer. Zaprosiła ją też do willi, którą Niewieska wynajęła na Południu.
Przed ślubem Zenon zawiózł Elżbietę do rodziców. Na dworcu czekała na nich bryczka z Boleborzy. Po drodze do domu pokazywał narzeczonej znajome mu miejsca. Pragnął, by na to wszystko spojrzała jego oczami. Chciał, by Elżbieta i pani Żancia polubiły się. Ziembiewiczowa powitała przyszłą synową czule. Powiedziała, że chociaż Bóg nie dał jej córki, to w tym dniu wynagrodził jej to, zsyłając Elżbietę. Po obiedzie pani Żancia chwaliła urodę Bieckiej. Zenon był jej wdzięczny. Elżbieta z kolei była zachwycona teściową. Ziembiewiczowa stała się dla niej uosobieniem prawdziwej matki.
Zenon zauważył, że ojciec postarzał się znacznie. Jemu także przyszła synowa przypadła do gustu. Elżbieta planowała, że wezmą do siebie rodziców Ziembiewicza. Ociec znajdzie dla siebie jakieś zajęcie, które zastąpi mu pracę w gospodarstwie. Kiedy odjeżdżali, pani Żancia dała Bieckiej sygnet z herbem Ziembiewiczów. Obiecała przesłać bieliznę i obrusy. Zenon pamiętał, że te obrusy przed dwoma laty haftowała w ogrodzie Justyna.
Elżbietę cieszyła sytuacja, w której zaczynało otaczać ich ludzkie dobro. Ich ślub stał się ważnym wydarzeniem dla wielu osób. Narzeczeństwo postanowiło również skorzystać z zaproszenia Niewieskiej. Zenon miał dopiero na początku grudnia objąć stanowisko prezydenta miasta. W drodze zatrzymali się w jakiejś stolicy. Zenon pragnął zapoznać się z tamtejszym budownictwem. Oglądali piękne domy w robotniczych dzielnicach, luksusowe rezydencje i przedszkola dla tysiąca dzieci. Oboje od jakiegoś czasu marzyli o własnym dziecku. Na razie nie mówili o tym głośno. Pamiętali przeszli z Justyną.
Nad morzem przeżyli najszczęśliwszy miesiąc w ich wspólnym życiu. Elżbieta zaszła w ciążę. Czuła się szczęśliwa, mając u boku Zenona Myślała o swoim dziecku. W kilka dni po ich przyjeździe, zjawiła się matka Elżbiety. Towarzyszyła im podczas spacerów. Przyćmiewała córkę urodą. Elżbieta nie odczuwała jednak zazdrości.
XX.
Nastała zima. Justyna wstawała przed świtem. Mieszkała w zimnym pokoju. Przed sklepem zjawiała się wcześniej. Bała się spóźnić. Po wejściu sprzątała . Przygotowywała wszystko na przyjście klientów. Razem z nią pracował za kontuarem najstarszy syn Torucińskiego, Ludwik. W sklepie pracowali jeszcze pan Michał i Mańcia. Za kasą zasiadała żona Torucińskiego. Justyna lubiła swoją pracę. Potrafiła też odpowiednio zachwalać towar. Zachęcała klientki do zakupów. Nauczyła się wszystkiego dość szybko. Od czasów wspólnych zabaw z Różą w Chązebnej marzyła o byciu ekspedientką.
Pewnego dnia, po wyjściu ze sklepu, zobaczyła Franka Borbockiego, brata Jasi. Pomyślała, że coś mogło stać się z jej koleżanką. Nie widziała jej od jesieni, kiedy to zmarła stara Borbocka. Nie miała czasu. Wwolała nie pojawiać się w kamienicy Kolichowskiej. Franek poinformował ją, że przed południem zmarła córeczka Jasi, Jadwisia. Gołąbska prosi, żeby przyszła. Justyna rozpłakała się. Za nieszczęścia Jasi obwiniała jej męża. Franek zaczął go bronić.
Czuła, że Borbocki jej nie lubi. Wcześniej bardzo mu się podobała. Franek zaczął opowiadać o szwagrze. Nie mógł dostać pracy, bo miał przestrzelone płuco. Wplątał się w różne sprawy. Kiedy weszli do mieszkania Jasi, kobieta zaczęła płakać. Justyna próbowała ją uspokoić. Powiedziała, że dziewczynka teraz już się nie męczy.
Na trzeci dzień odbył się pogrzeb małej Jadwisi. Justyna poszła na grób matki. W cztery miesiące później zmarła na gruźlicę Jasia Gołąbska. Po śmierci córeczki rozchorowała się. Nie wstawała z łóżka. Często miała przywidzenia. Myślała, że jej matka nadal żyje, mała Jadwisia jest obok, a jej mąż wraca. Justyna przychodziła do niej rzadko. Najczęściej w nocy. To ona znalazła ciało Jasi.
W sklepie pracowała do jesieni. Czasem zastępowała Torucińską na kasie. Właściciel sklepu był z niej zadowolony. Podniósł jej pensję. Od śmierci Jasi, Justyna całkowicie odizolowała się od ludzi. Przestała nawet chodzić co niedzielę na cmentarz. Nadal mieszkała na Przedmieściu Chązebiańskim. Państwo Niestrzępowie nie przyjmowali prawie gości. Czasami pojawiał się u nich mężczyzna, który dostawał obiad lub kolację. Nazywał się Andrzej Podebrak. Stara Niestrzępowa często opowiadała Justynie o swojej siostrzenicy. Jej dwie fotografie stały w ich domu. Dziewczyna zmarła młodo śmiercią tragiczną.
Pod koniec września Justyna nie poszła do sklepu. Wieczorem przybiegła do niej Mańcia. Toruciński był zły. Cały dzień musiał siedzieć na kasie. Justyna leżała na łóżku. Powiedziała, że jest zmęczona i rozpłakała się.
XXI.
W tym samym roku, późną jesienią, powrócił z zagranicy Karol Wąbrowski. Już na dworcu czekał na niego Zenon. Powitał go szczerze uradowany. Poinformował, że Kolichowska czuje się tak samo. On i Elżbieta mają syna. Karol powiedział, że Zenon wygląda na człowieka szczęśliwego lub czymś zmieszanego. On jednak odparł, że raczej jak człowiek, który się spieszy. Odwiózł Karola do domu. Obiecał, że zjawi się z żoną na obiedzie.
Pani Cecylia od rana oczekiwała syna. Kiedy szedł w jej stronę, widziała kogoś obcego. Zupełnie jej nieznanego. Pocałował jej rękę. Ona przytuliła go do siebie. Kolichowska nie okazywała swoich uczuć. Powiedziała, że po południu zobaczy Elżbietę. Mieszkała teraz w parku za miastem razem z Zenonem i jego matką. Stary Ziembiewicz zmarł. Cecylia stwierdziła, że Karol nie jest w ogóle podobny do ojca. Był nawet starszy od jej pierwszego męża, kiedy widziała go po raz ostatni. Jednocześnie wróciły wspomnienia o Konstantym. Straciła z nim kontakt, kiedy okazało się, że za granicę pojechała za nim kobieta.
Pani Cecylia nigdy by nie pomyślała, że jest w jego życiu inna kobieta niż ona. Potem przez długie lata czekała na jakiś list od niego. Na wiadomość, na przypadkowe spotkanie. Dowiedziała się, że popełnił w Paryżu samobójstwo. Dopiero teraz zapytała syna, czy wie, co stało się z kochanką ojca. Odparł, że mieszka nadal w Paryżu ze swoją córką. Jego przyrodnią siostrą.
Na obiedzie zjawiła się Elżbieta. Czekano jeszcze na Zenona. Elżbieta powitała kuzyna dość chłodno. Pamiętała, że to przez wiele lat był głównym zmartwieniem ciotki. Zapytał ją o synka. Wyraźnie ją to ożywiło. Opowiadała, że chłopiec ma na imię Walerian, po ojcu Zenona. Właśnie skończył trzy miesiące. Jako dziecko jest czymś fascynującym. Wtedy zjawił się Ziembiewicz. Zenon roześmiał się, że żona znów mówi o dziecku. Choć sam nie lubił nigdy dzieci, to z malcem najchętniej spędzałby wiele godzin. Jego słowa uszczęśliwiły Elżbietę.
Po obiedzie zarzuciła Karolowi, że tak długo zwlekał z przyjazdem do matki. Karol usprawiedliwił się swoją chorobą. Podróż sprawiała mu trudności. Cecylia obserwowała go z daleka. Poczuła ulgę, kiedy pomyślała, że jej syn jest całkiem miły. Po wyjściu Ziembiewiczów Kolichowska położyła się. Młoda mama spieszyła się, by nakarmić synka. Jej wyjście zraniło panią Cecylię. Wiedziała, że Karol nie zastąpi jej Elżbiety. Ona nigdy nie zastąpiła jej Karola.
W parę dni później Kolichowska i Karol pojechali w odwiedziny do Ziembiewiczów. Pani Cecylia została na tarasie z Zenonem i jego matką. Elżbieta i Karol poszli do parku, by zawołać służącą, która spacerowała z dzieckiem. Elżbieta zauważyła, że Marynka rozmawia przez siatkę z jakąś dziewczyną. Ta na ich widok szybko odeszła. Zapytała służącą, z kim rozmawiała. Marynka odparła, że nie wie. Dziewczyna chciała popatrzeć na dziecko. Elżbieta zakazała jej odjeżdżać z Walerianem tak daleko od ich domu. Ziembiewiczowa wracała z parku zaniepokojona. Miała wrażenie, że Marynka okłamała ją.
Pani Cecylia nie lubiła domu Zenona i Elżbiety. Dla niej był za duży i zbyt czysty. Żancia powiedziała jej, że teraz musi być szczęśliwa. Ma przy sobie Karola. Stara Ziembiewiczowa czuła się tu, jak u siebie. Otoczona służbą, która przyjechała razem z nią z Boleborzy. Przy stole opowiadała o mężu. O tym, jak wszyscy go lubili. Zenon nie lubił wspomnień o ojcu. Po jego śmierci żałował, że nie potrafił z nim rozmawiać. Zbyt wcześnie go osądził.
Wiedział, że duży wpływ na jego opinię o panu Walerianie miały liczne romanse starego Ziembiewicza. Był ich świadomy już jako dziecko. Rozmowa zeszła na księdza Czerlona. Zenon zapytał matkę, czy nie mówiono również źle o księdzu. Wspomniała, że mawiano o jego słabości do Weroniki i siostrzenicy organisty. Także o dość dziwnej i zażyłej przyjaźni z hrabiną Tczewską.
Podczas obiadu Elżbieta była niespokojna. Nie chciała jednak mówić mężowi o swoich podejrzeniach. Dziewczyna, która chciała obejrzeć ich syna, wcale nie musiała być Justyną. Dopiero na drugi dzień zmusiła Marynkę do powiedzenia prawdy. Dowiedziała się, że Justyna pojawiała się czasami. Prosiła, żeby o tym nikomu nie mówić. Bała się rozmawiać z mężem o Justynie. Od wielu miesięcy nie poruszali tego tematu.
W parę tygodni później Justyna ponownie pojawiła się w ich życiu. Zenon poprosił żonę o pomoc. Powiedział, że Bogutówna znów jest bez pracy. Sama odeszła ze sklepu Torucińskiego. Znów przysyła do niego listy. Nie chciała pieniędzy. Naciskała na załatwienie jej miejsca w cukierni Chązowicza. Elżbieta zaproponowała, by znaleźli Justynie pracę gdzieś dalej. Zenon wyjaśnił, że dziewczynę trudno przekonać. Elżbieta podejrzewała, że Zenon zapewne wie o wizytach Bogutówny w pobliżu ich domu. Potwierdził to. Dodał, że trzeba robić tak, jak Justyna chce. Nikt wówczas nie dowie się o ich wcześniejszym romansie. W tydzień później Justyna zaczęła pracować w cukierni.
XXII.
Tego roku na imieninach pani Cecylii zebrało się zaledwie kilka jej znajomych. Niektóre z nich już zmarły. Zenon zjawił się na chwilę. Cieszył się popularnością. Robił dobre wrażenie na innych. Zostawił żonę z matką i odjechał. Pani Żancia po raz pierwszy uczestniczyła w tym spotkaniu. Elżbieta jak dawniej podawała kawałki tortu znajomym ciotki. Patrzyły na nią z rozrzewnieniem. Rozpoznawały w żonie znanego dygnitarza dziewczynę, którą pamiętały jeszcze z dzieciństwa.
Elżbieta nie obawiała się już starszych kobiet. Podeszła do Tawnickiej. Podziękowała jej za załatwienie Justynie pracy. Warkoniowa zapytała, czy nie jest to czasem córka kucharki, która kiedyś dla niej pracowała. Pani Żancia potwierdziła to. Karolina Bogutowa pracowała również dla niej. Justyna także mieszkała wtedy u nich, w Boleborzy.
Elżbieta przysłuchiwała się ich rozmowie o dziewczynie. Kobiety zastanawiały się, kim mógł być ojciec Justyny. Rozmyślała o dniu, w którym zobaczyła w Warszawie Zenona. Znów uwierzyła, że sprawa, która ich rozdzieliła, została załatwiona. Nie wiedziała tak naprawdę jak. Nie wiedziała nic o dziecku Justyny. Karol powiedział, że starość jest gorsza od kalectwa. Nigdy nie widział w jednym miejscu tylu starych kobiet. Zapytała go, czy są bardziej uprzywilejowani przez to, że są młodzi. Swoją udrękę odczuwała właśnie poprzez młodość. Najpierw była zakochana w mężczyźnie związanym z inną kobietą. Potem zakochała się tak bardzo, że teraz zaczyna przez tę miłość cierpieć.
Karol stwierdził, że ona i Zenon źle o nim myślą. Wąbrowski nie czuł się źle ze swym kalectwem. Mógł robić wiele rzeczy, których odmawiał sobie przez wiele lat. Poprosił ją, by powiedziała o tym jego matce. Elżbieta odjechała do domu z panią Żancią. W drodze powrotnej teściowa wypytywała ją o znajome Kolichowskiej. Szczególnie o Łucję Posztraską, którą polubiła. Elżbieta odpowiadała niechętnie, obawiając się pytań o Justynę.
Nie potrafiła zapomnieć o istnieniu dawnej kochanki męża. Bogutówna co jakiś czas pojawiała się w ich życiu. Na nowo rozniecała niepokój w sercu Elżbiety. Panie minęły hutę Hettnera. Wkrótce miała zostać zamknięta. W domu nie było jeszcze Zenona. Poinformowano ją, że czeka na nią Chąśba. Jeszcze za czasów jej życia w kamienicy Kolichowskiej pożyczał od niej książki. Czasami o nich rozmawiali.
Mężczyzna przyszedł do niej w sprawie Franka Borbockiego. Odparła, że nie wie, jak pomóc. Franek źle się zachowuje w więzieniu. Chąśba bardzo zmienił się na twarzy. Zapytała, co mu dolega. Wróciły do niej wspomnienia z czasów mieszkania w kamienicy. Pamiętała czasy, kiedy Marian był młodszy, . Jego matka krzykami upominała trójkę swoich synów. Czasami ich biła. On jako jedyny nigdy nie płakał. Czasami zaglądała do ich mieszkania w suterenie. Widywała Mariana, czytającego książki. Pracował w fabryce, ale też uczył się do matury. Zdał ją w wieku dwudziestu lat.
Przez pięć lat pracował w fabryce Hettnera. Potem został zwolniony. Często mawiał, że tam nie szanują człowieka. Zaprzyjaźnił się z Frankiem Borbockim. Elżbieta nigdy nie dowiedziała się, za co został usunięty z fabryki. Domyślała się jedynie, że za swoje poglądy. Zaczął pracować w „Niwie” jeszcze za czasów Czechlińskiego. Prowadził rubrykę „zdarzeń lokalnych” w sposób, jaki nie odpowiadał Zenonowi.
Chąśba wciąż mówił o Franku. Od dawna nie miał pracy. Stracił matkę, a później siostrę. Miał dziewczynę, z którą znał się od dzieciństwa. Padło nazwisko Justyny. Elżbieta zapytała, czy to narzeczona Franka. Marian odpowiedział, że nie. Ziembiewiczowa odniosła wrażenie, że Chąśba coś wie. Mężczyzna dodał, że Borbocki przepadnie w więzieniu. Nie mogła niczego obiecać. Zbyt wiele rzeczy zależało od Zenona. Przy kolacji z mężem znów poczuła bezpieczeństwo i szczęście ich wspólnego domu. Przypomniał jej, że w sobotę jadą do Chązebnej na polowanie.
XXIII.
Pani Żancia wstawała wcześnie rano, jak za czasów jej życia w Boleborzy. Lubiła poranną samotność. Mogła o wszystkim pomyśleć. Spacerować po parku. Rozmyślała o mężu, o trudnym charakterze syna, o straconych majątkach. Z mężem była szczęśliwa. Rozumiała i usprawiedliwiałą jego słabość do kobiet. Zawsze potrafił prosić ją o wybaczenie. Przyznawał się do swych błędów. Teraz była szczęśliwa w domu Zenona. Żyła ich szybkim życiem. Wypełniały je odwiedziny ludzi, wyjazdy i przyjęcia. Cieszyła ją sława syna. Jego wysokie stanowisko. Dziękowała Bogu za to wszystko. Nie myślała ze smutkiem o śmierci męża. Wiedziała, że spotka się z nim w przyszłym życiu. Była przekonana, że wypełniła wszystko. Niczego by w swoim życiu nie zmieniła.
Od rana lubiła śpiewać. Śniadanie spożywała samotnie. Młodzi jedli w sypialni. Potem zbiegał Zenon. Witał się z nią i odjeżdżał do pracy. Z Elżbietą spotykała się w pokoju wnuka. Zawsze chwaliła ją, że jest dobrą matką. Razem uczestniczyły w porannej kąpieli małego Waleriana. Pani Żancia często chwaliła synową. Elżbieta nie była przyzwyczajona do dobrych słów ze strony ciotki Cecylii. Czuła się z tym bardzo dobrze. Stara Ziembiewiczowa akceptowała synową. Cieszyła się miłością młodych.
Zenon pod wieloma względami zaczął przypominać ojca. Polubił polowania. Zaczął swój gabinet zapełniać różnymi myśliwskimi trofeami. Nie stronił też od picia. Próbował wbić się w nową rzeczywistość. Tak naprawdę nie zaznawał spokoju. Polowania stały się dla Zenona swoistą ucieczką przez odpowiedzialnością. Poza domem, odwlekał złe wiadomości. Do tego wszystkiego dołączył również niepokój, związany z odpowiedzialnym stanowiskiem.
Jego przyjaźń z Karolem nieco się rozluźniła. Widywali się rzadko. Początkowo Karol opowiadał mu o Adeli. Ta sprawa nie interesowała już Zenona. Zwierzył mu się jednak z problemów z Justyną. Powiedział, że wszystko staje się coraz bardziej dramatyczne. Zawsze okazuje się, że to on jest najbardziej winny.
Pewnego dnia u Karola zjawił się ksiądz Czerlon. Od pani Żanci dowiedział się, że Wąbrowski jest w mieście. Karol zapytał dawnego przyjaciela, jak to się stało, że został księdzem. Czerlon zaczął opowiadać o tym, co zaszło za granicą. Kiedy dostał od Karola pieniądze, kupił bilet i pojechał do Grenobii. Podjął pracę konduktora. Po kilku miesiącach wyjechał na północ. Wszystkie pieniądze zostawił dziewczynie. Ponownie był bez grosza.
Znalazł się na przedmieściu. Ludzie, którzy tam mieszkali przerażali go. Zamieszkał u kobiety, która mogła dać mu schronienie. Dostał pracę. Żył w nędzy i brudzie. Nie potrafił odnaleźć się miedzy innymi ludźmi. Dla nich pozostawał kimś obcym. Z czasem znienawidzili go. Związał się z siostrzenicą palacza z elektrowni, która była kochanką prawie wszystkich mężczyzn. Musiał uciekać.
Karol obserwował przyjaciela. Podziwiał jego doskonałość fizyczną. Masywną postać i urodę. Żadna kobieta nie mogła oprzeć się Czerlonowi. Przypomniał sobie czasy w Paryżu. Kilka razy za namową księdza szli do jakiegoś lokalu. Mógł wtedy patrzeć jak Adolf tańczy z kobietami. Zastanawiał się wówczas, czego przyjaciel właściwie szuka. Czerlon stwierdził, że emocjonalnie Karol został w tym samym miejscu, w którym po raz ostatni się widzieli.
Rozmawiali o miejscu człowieka w świecie. O cierpieniu ludzkiej jednostki, które zsyła Bóg. Adolf przez wiele lat próbował zrozumieć sens swojego istnienia. opiero teraz zyskał spokój. Po Czerlona przyjechała limuzyna hrabiny Tczewskiej. Karol przypomniał sobie słowa, które usłyszał od Zenona na temat znajomości hrabiny z księdzem.
XXIV.
W miesiąc po polowaniu w Braminie odbył się raut w domu Ziembiewiczów. Opisywały go późnej lokalne gazety. W szczególny sposób wychwalano gościnność i urok Elżbiety. Na przyjęciu zgromadziła się cała lokalna elita towarzyska oraz nowe władze miejskie. Tego samego dnia zamknięto hutę Hettnera. Aresztowano kolejnych robotników. Goście wyczuwali dziwny niepokój Zenona.
Ziembiewicz z trudem odnajdywał się na nowym stanowisku. Starał wykazywać się sporą inicjatywą. Miasto powoli zmieniało wygląd. Rozpoczął budowę domów robotniczych na Przedmieściu Chązebiańskim. Przeprowadził remont starej cegielni . Starał się uporządkować wybrzeże nad rzeką. Pociągnęło to za sobą sprzeczne interesy radców miejskich. Zenon naciskał na rozwiązanie kontraktu na klub, który mieścił się w pobliżu rzeki. Chciał, by w tym miejscu powstał park oraz pijalnia mleka dla dzieci, korty tenisowe, place do gry w koszykówkę i siatkówkę.
Działalność Ziembiewicza była wychwalana na łamach gazet. Sprawy zaczęły przybrać niekorzystny obrót. Dzierżawca budynku klubu nocnego wygrał proces sądowy . Miasto mogło zostać obciążone kosztami odszkodowania. Na jesieni cofnięto fundusze, przyznane na rozbudowę domów dla robotników . Prace zostały wstrzymane. Robotnicy zaczęli domagać się niewypłaconych pieniędzy.
Dla Zenona nastały trudne dni. Myśli o nieudanych projektach i narastających problemach, zatruwały jego umysł. Każdego poranka budził się wcześnie. Nawet świadomość bliskości żony już go nie uspokajała. Wiedział, że i ona odczuwa coraz większy niepokój. Potrafiła zarzucić mu, że jest inny, kiedy jest z nią, a zupełnie zmienia się między ludźmi.
Po raz pierwszy Elżbieta zauważyła odmienność osobowości męża podczas obiadu u Kolichowskiej. Zenon powiedział wówczas, że jak każda matka ciągle mówi o dziecku. Zbyt długo się ubiera. Zawsze się spieszy. Jak wszystkie kobiety. Te uwagi, wypowiadane co prawda tonem żartobliwym, zabolały Elżbietę. Tym bardziej, że wiedziała, w jakim stopniu są bezpodstawne. Nigdy nie krytykował jej, kiedy byli sami. Wystarczyło, że wchodziła pani Żancia lub ktoś ze służby, by Zenon upokarzał ją.
Zenon zmieniał się również pod względem sposobu bycia. Zazwyczaj był małomówny i skupiony. Wśród innych stawał się wesoły, niespokojny i dominujący. Elżbieta winiła siebie, że Zenon jest osamotniony. Męczy się ze sztuczną postawą wobec świata. Wyczuwała, że jednej cechy mąż w niej naprawdę nie lubił. Złościł się, że tak chętnie pomagała innym. Potrafiła wyciągać pomocną dłoń do opuszczonych kobiet, żebraków, robotników. Potrafił wypomnieć jej znajomość z Marianem Chąśbą.
W dniu, w którym odbywał się raut w domu Ziembiewiczów, Zenon po południu poszedł do Justyny. Wcześniej dostał od niej wiele listów. Wydały mu się dziwne i niepokojące. Dziewczyna siedziała na łóżku. Nie zareagowała na jego wejście. Powiedziała, że nie potrzebuje pieniędzy. Przysyła jej wystarczające kwoty. Odeszła z pracy w cukierni bo nie podobało się jej tam od początku. Spytał, czy jest jej dobrze w wynajmowanym pokoju.
Wyjaśniła, że byłoby jej dobrze, gdyby nie odwiedziny pewnego mężczyzny. Czasami przychodzi do Niestrzępów. Słyszała, że zabił własną żonę - siostrzenicę staruszków. Justyna zaczęła płakać. Zenon pomyślał, że Bogutówna potrzebuje opieki lekarskiej. Wyszedł od niej z ciężkim sercem. Miał wyrzuty, że zostawia ją samą w takim stanie. Nie miał z kim podzielić się swoimi troskami. Jedyną osobą była Elżbieta.
Zainteresowała się jego zdenerwowaniem. Był przygnębiony i zachowywał się normalnie. Nie przyjmował swoich sztucznych póz. Powiedział, że był u Justyny po południu. Wyznał, że zachowywała się nienormalnie. Wcześniej zaobserwował u niej pewne objawy. Nie przywiązywał do nich uwagi. Elżbieta spytała, czy jej choroba ma związek z usunięciem ciąży. Zenon zaprzeczył. Na jesieni zauważył u Justyny apatię i początki depresji. Elżbieta zrozumiała, że Justyna nie jest dla nich zagrożeniem z zewnątrz. Istnieje od początku jej miłości do Zenona. Rozwija się w ich życiu wewnętrznym. Ona nie ma na to wpływu. Zenon uznał, że powinni posłać Bogutównę do specjalisty.
Elżbieta miała nadzieję, że tym razem nie będzie musiała niczego załatwiać. Zenon zareagował gniewem. Odparł, że od niej zależy, co zrobi. Zaczął mówić, że inni mają więcej takich przygód. Tylko on ponosi konsekwencje. Nie potrafi się od tego uwolnić. Elżbieta próbowała go bronić. Uznała, że to dlatego, że jest lepszy od tych innych. Zenon zdenerwował się jeszcze bardziej. Powiedział, że nie jest lepszy. Przecież jest z nią. Justyna jest tam sama, wśród obcych ludzi.
Doktor Lefeld zbadał Justynę. Stwierdził, że dziewczyna cierpi na zaburzenia osobowości. Po zbadaniu Bogutówny rozmawiała z nim Elżbieta. Zenon miał czekać w innym pokoju. Zjawił się i zapytał o stan zdrowia dziewczyny. Lekarz odparł, że u Justyny wystąpiło zachwianie usposobienia i charakteru. Ma błędne poczucie moralne i jest obojętna wobec bliskich. Bogutówna ma początki schizofrenii. Zalecił branie leków, dobre odżywianie się. Towarzystwo osób, do których miałaby zaufanie. Obiecał, że jeszcze odwiedzi Justynę. Elżbieta i Zenon zrozumieli, że nie potrafią stworzyć Justynie takich warunków, jakie zalecał lekarz. Dziewczyna nie miała żadnych osób bliskich. Ludzie, których znała z Boleborzy, mieszkali w ich domu.
XXV.
Pod koniec zimy pani Cecylia poważnie się rozchorowała. Elżbieta odwiedzała ją codziennie. Próbowała wyjaśnić Kolichowskiej, że Karol da sobie radę ze swoim kalectwem. Ciotka przyzwyczaiła się, że Karol jest jej synem.
Wąbrowski całymi godzinami przesiadywał w swoim pokoju. Pisał jakieś teksty po francusku. Do matki zaglądał rzadko. Wezwany przez nią rozmawiał z nią swobodnie. Był wzruszony bliskością i wdzięczny za wszystko. Cecylia wypytywała go o siostrę przyrodnią. Była tancerką, wiodła ciężkie życie z mężem – emigrantem. Kilka razy do roku przekradał się przez granicę do swojej ojczyzny. Pewnego razu nie wrócił do niej. Dowiedziała się, że siedzi w więzieniu. Oskarżony o zamach. Pojechała do męża.
Kolichowska próbowała dowiedzieć się, dlaczego jej pierwszy mąż popełnił samobójstwo. Karol wyjaśnił, że główną przyczyną były rozterki. Nie pozwoliły ojcu stanąć u boku przyjaciół. Wspominali Wąbrowskiego. Karol dobrze go pamiętał, choć wówczas był jeszcze dzieckiem.
Stan zdrowia Kolichowskiej nie poprawiał się. Mijały tygodnie. Elżbieta pewnego dnia przyjechała z pielęgniarką. Łucja Posztraska nie dawała już rady opiekować się chorą. W rozmowie z Karolem Cecylia starała się usprawiedliwić, że miała prawo wyjść po raz drugi za mąż. Jej pierwszy mąż zmarł. Karol powiedział, że to nie chodzi o ojca. Wstydził się, że Kolichowski przychodził do matki. Ona była zaślepiona. Koledzy z gimnazjum nienawidzili Kolichowskiego. Mówiono, że kamienicę kupił za pół darmo. Pani Cecylia broniła męża i siebie. Wspomniała, że po wyjeździe Wąbrowskiego musiała pracować, by utrzymać siebie i Karola. Kolichowski jednocześnie kochał ją i zadręczał. Odkrycie w kasie kwitów na nazwisko innej kobiety, wywołało w niej żal do męża. Z biegiem lat zmalał na tyle, że stawała po jego stronie. Karol dodał, że kochał matkę i był o nią zazdrosny.
Jakiś czas później Kolichowska poczuła się bardzo źle. W nocy wezwała Elżbietę. Przez cały dzień pani Cecylia była niespokojna. Wspominała zmarłych krewnych. Cały czas czekała na Ziembiewiczową. Kiedy Elżbieta zjawiła się, Kolichowska była już nieprzytomna. Razem z Karolem nie odchodzili od łóżka chorej, dopóki nie zmarła.
Rankiem zjawiła się pani Żancia i zajęła się wszystkim. Zarzucała sobie, że nie zdążyła wezwać księdza Czerlona. Kolichowska nie przyjęła ostatniego sakramentu. Karol siedział przez cały czas w swoim pokoju. Wieczorem przyszła do niego Elżbieta. Wyznała kuzynowi, że przez te lata broniła się przed uczuciem do ciotki. Teraz już było jednak za późno, by mogła powiedzieć ciotce, że naprawdę ją kochała. Karol był spokojny, bo zdążył powiedzieć matce, ile dla niego znaczyła.
XXVI.
Pewnej nocy Justyna spała bardzo niespokojnie. Budziła się co chwilę, pełna lęków i urojeń. Zdawało się jej, że znów idzie ciemnym korytarzem do mieszkania Jasi Gołąbskiej. Widzi swoją zmarłą matkę, leżącą na deskach. W chwilach świadomości myślała, że dzieje się z nią coś niedobrego. Śniło się jej, że płynie okrętem, na którym nie było w ogóle ludzi. Nad ranem przyśniło jej się zdrowe i żywe dziecko. Umarło nagle, upodabniając się do małej Jadwisi Gołąbskiej. Obudziła się, płacząc nad swoim nienarodzonym dzieckiem. Przypomniała sobie, jak sama poszła do akuszerki i pozwoliła usunąć ciążę. Nikt nie chciał tego dziecka, nawet jego ojciec, a ona również się go wyrzekła.
Do południa rozmyślała o dziecku. Nie chciało się jej jeść ani wstać. Cały czas wyobrażała sobie dziecko, które w niej znalazło schronienie. Po południu zjawiła się u niej Niestrzępowa. Nakrzyczała na nią, że znów leży cały dzień. Justyna posłusznie wstała. Dopóki staruszka była w pokoju, wszystkie czynności wykonywała automatycznie. Znów rozpamiętywała dzień, kiedy poszła do akuszerki. Usłyszała, że wcześniej była u kobiety szesnastolatka z bogatego domu. W tajemnicy przywiózł ją jej wuj. Potem akuszerka kazała Justynie położyć się na stole. W nocy Bogutówna dostała okropnego bólu i akuszerka musiała ją uciszać. Poroniła nad ranem. Przechorowała u akuszerki dwa tygodnie. Nie pamiętała, co się wtedy z nią działo. Powoli wróciła do zdrowia. Zaczęła pracować u Torucińskiego. Zawsze myślała o swoim dziecku.
Zjawił się Zenon, który co kilka dni przychodził do niej. Jego wizyty nie miały już dla niej znaczenia. Przychodził zawsze, kiedy robiło się ciemno. Z trudem rozpoznawała w nim dawnego Ziembiewicza. Zenon dopytywał się, czy był u niej lekarz. Czy bierze lekarstwa. Odpowiadała mu obojętnie. Prosił, by nie pisała do niego listów. Są bardzo dziwne i niepotrzebne. Justyna opisywała w nich swoje sny.
Zenon zasugerował, że powinna pojechać do szpitala, że potem już będzie zdrowa. Zaprzeczyła. Wspomniała, że nie jest dobra. Czasami ma myśli, które ją samą przerażają. Po jego wyjściu, przyszła Niestrzępowa. Zaprosiła Justynę na kolację. Zastała u nich mężczyznę, którego nie lubiła. Podebrak opowiadał o złej sytuacji w fabryce. Potem pokazywał listy i zdjęcie żony. Niestrzępowa wyjaśniła Bogutównie, że Podebrak wrócił do domu i zastał żonę z innym mężczyzną. Wtedy w porywie gniewu zabił ją i kochanka. Sam nie zdążył się zabić.
Kolejnego dnia przyszedł do Justyny lekarz. Chciał przysłać kobietę, by zamieszkała z Bogutówną. Nie zgodziła się. Wieczorem zjawił się Zenon. Powiedział, że myślał o niej cały dzień. Justyna odparła, że nie namówi jej na leczenie w szpitalu. Coraz częściej myśli, by skrzywdzić siebie lub jego. Wydawała się nieobecna myślami.
Zenon wracał od niej przedmieściem. Przechodził obok zaczętej budowy domów dla robotników. Przypomniał sobie wycieczkę z Elżbietą. Podziwiali wtedy piękną stolicę. Poczuł żal, że nie mógł tego osiągnąć w swoim mieście. Co prawda, zastanawiano się nad sprzedaniem budowy na domy czynszowe. Na razie nie podjął ostatecznej decyzji. Pomyślał, że Justyna po raz pierwszy mu groziła.
Wiedział, że Bogutówna ostatnio zaczęła gdzieś wychodzić. Przynosiła jakieś zakupy. Zawsze wracała przed jego przyjściem. Kiedyś zapytał ją, czy nadal go kocha. Odparła, że już dawno nic do niego nie czuje. Wszystko teraz wydaje się jej nieprawdziwe. Rozumiał, że dziewczyna bardzo się męczy. Elżbieta wiedziała, że coraz częściej odwiedza Justynę. Nie mówili o tym otwarcie. Czuła, że mąż znów dał się wciągnąć w starą historię.
Tego wieczoru, kiedy Ziembiewicz wracał od Justyny, jego samochód został zatrzymany przez policjanta. Poinformował, że droga została zajęta przez tłum ludzi. Dojechał do magistratu. W szybie zobaczył swoje odbicie i wyłaniającą się zza niego grupkę ludzi. Zdawało mu się, że stoi na ich czele, a w rzeczywistości uciekał przed nimi. Czechliński czekał już na niego.
XXVII.
Po tym wydarzeniu i strzałach przed ratuszem nastały ciężkie dni. Robotnicy strajkowali na krańcach miasta. Rozpędzano ich w miarę łatwo. Każdego dnia kogoś aresztowano. Do więzienia trafił również Marian Chąśba. W gazetach pisano jeszcze o zajściach, podczas których zginęli robotnicy. Ustalono, że pierwsze strzały padły z tłumu, a strzelał Podebrak. W tydzień później w szpitalu zmarł ranny Franek Borbocki. Zenon całe dnie spędzał w biurze. Zaczynano coraz głośniej mówić o tym, że to on wydał rozkaz użycia broni. Pierwsze strzały padły tuż po jego przyjeździe do ratusza. Tak naprawdę jednak decyzja była już podjęta zanim się zjawił. Jednego dnia woźny w ratuszu słyszał kłótnię Czechlińskiego i Zenona. Zarzucał, że całą odpowiedzialnością chcą obarczyć jego.
Ostatniego dnia zadzwonił do niego doktor Lefeld, który poinformował go, że Justyna w nocy chciała się otruć. Miała płukanie żołądka. Pojechał do niej. Żaliła się, że doktor nie chce jej zostawić w spokoju. Odesłała pielęgniarkę, przysłaną przez lekarza. Zaczęli się spierać, a Ziembiewicz miał wrażenie, że Justyna jest bardziej przytomna. Zapytał się, czego właściwie chce. Odpowiedziała, żeby ją zostawił. Chciała robić, co chce. Spytał, czemu go męczy. Za co się na nim mści. Zenon znał prawdziwe przyczyny jej choroby.
Mówił, że do niczego jej wtedy nie namawiał. Sama podjęła taką decyzję. Wiedziała doskonale, iż po urodzeniu dziecka nie zostawiłby jej bez pomocy. Zarzuciła mu, że wiedział, jak bardzo pragnęła tego dziecka, a dał jej pieniądze na zabieg. Zapytał ją, co wtedy mógł zrobić poza daniem jej tych pieniędzy. Odrzekła, że gdyby ich jej nie dał, to dziecko by teraz żyło. Mówiła, że od jego pieniędzy się wszystko zaczęło. Jej późniejsza choroba i szaleństwo. On chciał się jej tylko pozbyć, bo miał narzeczoną. Zapytała, czy nie boi się nadal do niej przychodzić. Wyznała, że każdej nocy w snach słyszy głosy zmarłych. Nakazują jej go zabić. Dodała, że wie, że jedynym sposobem na skończenie jej męki jest zabicie go.
Zenon zostawił ją. Pojechał do doktora Lefelda. Chciał, by pielęgniarka jak najszybciej zamieszkała z Justyną. Do domu wrócił późnym wieczorem. Tego dnia Elżbieta dostała kolejną kopertę adresowaną pismem maszynowym. Były w niej bibułki spięte drucianą sprzączką. Nie chciała wierzyć w to, co czytała. Była to wiadomość o pierwszym straconym robotniku. Tak zastał ją Zenon. Przeczytał kartki i powiedział, że to nieprawda. Nie należy w to wierzyć. Chciał bardziej niż żonę przekonać do tych słów siebie.
Zarzucił jej, że nadal jest sentymentalną panienką, która mieszkała w kamienicy na Staszica. Zapytał ją, czy wie, co stało się z mężem Jasi Gołąbskiej. Poinformował żonę, że zmasakrowane ciało Gołąbskiego znaleziono na przedmieściu. Dopiero teraz okazało się, kto go zabił. O ten czyn podejrzewano robotników. Elżbieta stwierdziła, że zmarła ostatnia osoba, która mieszkała pod podłogą salonu Kolichowskiej.
Zenon wybuchł gniewem, mówiąc, że teraz każdy zrzuca z siebie odpowiedzialność za strzelanie do robotników. Stara się obwinić właśnie jego, jako prezydenta miasta. Zarzuciła mu, że zapomniał kim jest. Stanął niewłaściwej stronie. Po kłótni Zenon wyszedł z domu. Przesiedział w parku wiele godzin. Patrzył na swój dom.
Kiedy wrócił, zastał w salonie matkę. Zaczął jej mówić o swoich kłopotach. Odparła, że ma wrogów, ponieważ zajmuje wysokie stanowisko. Opowiadała o tym, co udało mu się zrobić dla miasta. Według niej nie był winien, że nie udało mu się wszystko i zabrakło środków. Przecież byli dobrzy. Nie wypuszczali z niczym biedaków, którzy codziennie przychodzili pod ich dom. Powiedział jej, że tak naprawdę to wszystko jest iluzją. Jest się takim człowiekiem, jakim widzą go inni.
Poszedł do żony. Cały czas myślał o Justynie. Powiedział Elżbiecie, że Bogutówna próbowała popełnić samobójstwo. Obwinił żonę, że wezwała do siebie Justynę. Rozmawiała z nią. Rozmowa ta wpłynęła na dalsze wydarzenia. Kobieta próbowała się bronić, mówiąc, że nie mogła niczego przewidzieć. Justyna nawet nie wiedziała o jej istnieniu. Zenon zapytał, dlaczego to zrobiła. Odparła, że wtedy wyrzekła się jego dla innej. Musiała wiedzieć, dla kogo to robi. Ziembiewicz zarzucił jej, że robiła wszystko dla siebie. Kierowali się wyłącznie swoim dobrem. W rzeczywistości niczego nie zrobili dla Justyny. Zbudowali swoje szczęście na jej tragedii.
ZAKOŃCZENIE
Nikt nie potrafił zrozumieć, w jaki sposób udało się Justynie wejść do gabinetu Zenona. Był to czas, kiedy wzmożono wszelkie środki ostrożności. Sekretarka tłumaczyła, że wzięła dziewczynę za jakąś biedaczkę. Jak inni przyszła prosić prezydenta miasta o pomoc. Ziembiewicz kazał przecież ją wpuścić. Po chwili usłyszano krzyk. W gabinecie leżał nieprzytomny Zenon. Dziewczyna chciała najwyraźniej wyskoczyć przez okno. Wezwano żonę i lekarza. Justynę zamknięto w osobnym pokoju. Uspokoiła się. Zenon miał twarz i gardło poparzone żrącym kwasem.
W mieście mówiono o wypadku prezydenta. Justynę znało niewiele osób. Nikt prawie nie wiedział o jej powiązaniach z Ziembiewiczem. Szukano wspólników, którzy mieli rzekomo nakazać dziewczynie zabicie Zenona. Niestrzępowa wyjaśniała, że Justyna była wariatką. Powiązano z nią Andrzeja Podebraka. Przebywał w więzieniu, aresztowany podczas zamieszek pod ratuszem. Pielęgniarka tłumaczyła, że Bogutówna wyszła z domu, kiedy poszła na zakupy. Elżbieta na razie nie zeznawała. Wyjaśnienia doktora Lefelda zakończyły artykuły w gazetach.
Cała ta historia stała się kłopotliwa i niezrozumiała dla znajomych rodziny Ziembiewiczów. Wiadomo było, że Zenon nie odzyska wzroku. Przeniesiono go do prywatnego mieszkania. Tydzień później popełnił samobójstwo.
Po jego śmierci Elżbieta wyjechała za granicę. Zostawiła swojego syna pod opieką teściowej. Pani Żancia na prośbę Karola zamieszkała w kamienicy Kolichowskiej.
Bohaterowie: Zenon, Elżbieta, Justyna i CecyliaOsobna karta dla każdej postaci: kim jest, co robi i jak kończy. ok. 1 min
Zenon Ziembiewicz bohater główny
Syn zarządcy majątku, który dzięki stypendium kończy studia w Paryżu i zostaje redaktorem, a potem prezydentem miasta.
- Cechy
- inteligentny, ambitny, niezdecydowany, w towarzystwie błyskotliwy, w domu milczący
- Wybory
- kocha Elżbietę, ale utrzymuje romans z Justyną i przyjmuje ustępstwa wobec Czechlińskiego
- Jak kończy
- po zamachu Justyny z kwasem popełnia samobójstwo
Elżbieta Biecka żona Zenona
Siostrzenica Cecylii Kolichowskiej, przez lata zakochana w żonatym rotmistrzu Awaczewiczu.
- Cechy
- chłodna i niechętna w młodości, potem wrażliwa na cudzą krzywdę, wyrozumiała
- Przemiana
- zaczyna dostrzegać świat po odkryciu romansu Awaczewicza i nocy z wyciem psa Fitka
- Jak kończy
- po śmierci męża wyjeżdża za granicę, synka zostawia pod opieką teściowej
Justyna Bogutówna kochanka Zenona
Córka kucharki, wychowana razem z córką hrabiostwa Tczewskich, po śmierci matki szuka pracy w mieście.
- Cechy
- naiwna, ufna, kapryśna, pełna dziecięcej wiary w świat
- Wybory
- zostaje kochanką Zenona, usuwa ciążę, popada w schizofrenię
- Jak kończy
- oblewa Zenona kwasem i trafia do więzienia
Cecylia Kolichowska właścicielka kamienicy
Dwukrotna wdowa, która wychowuje siostrzenicę Elżbietę i prowadzi kamienicę przy ulicy Staszica.
- Cechy
- gorzka, nieugięta, dobra dla lokatorów, niezdolna do okazywania uczuć
- Wobec starości
- imieniny nazywa „kongresem czarownic”
- Jak kończy
- umiera po długiej chorobie, po powrocie syna Karola z zagranicy
Postacie drugoplanowe
- Karol Wąbrowski: syn Cecylii, przyjaciel Zenona z Paryża, wraca do matki pod koniec jej życia.
- Walerian Ziembiewicz i pani Żancia: rodzice Zenona, zarządca Boleborzy i jego żona, która wybacza mu zdrady.
- Czechliński: plenipotent hrabiów Tczewskich, współzałożyciel „Niwy”, mentor i dłużnik Zenona.
- Awaczewicz: rotmistrz, pierwsza miłość Elżbiety, żonaty, ma wiele kochanek.
- Tczewscy i hrabina Olgierdowa: właściciele majątków, życie w przepychu i rozrywkach.
- Marian Chąśba i Franek Borbocki: robotnicy, którzy uczestniczą w manifestacji pod ratuszem.
- Jasia Gołąbska: jedyna przyjaciółka Justyny, umiera w nędzy.
Wszyscy bohaterowie · Zenon · Elżbieta · Justyna · Cecylia · Pozostali
12 motywów „Granicy” z przykładamiZdrada, miłość, kariera, szaleństwo, kamienica i inne. ok. 2 min
Wspólnym mianownikiem motywów „Granicy” jest pytanie o granice, które człowiek przekracza i po których przestaje być sobą. Najczęściej wracają miłość i zdrada, kariera i władza, choroba, szaleństwo i śmierć oraz obraz kobiety i kamienicy jako miniatury społeczeństwa.
- Zdrada: trójkąt Zenona, Elżbiety i Justyny powtarza zdrady z poprzedniego pokolenia. Walerian zdradzał Żancię, a Cecylię zdradzali obaj mężowie. Zenon, który wstydzi się ojca, sam zdradza narzeczoną.
- Miłość: dla Zenona uczucie do Elżbiety jest idealne, a związek z Justyną czysto fizyczny. Obie miłości kończą się dla niego klęską.
- Kariera i władza: Zenon przechodzi drogę od redaktora „Niwy” do prezydenta miasta, ale za cenę ideałów i uległości wobec Czechlińskiego. Chce żyć uczciwie, a pisanie dla „Niwy” traktuje jako przejściowy kompromis.
- Szaleństwo: po usunięciu ciąży Justyna słyszy głosy zmarłych, a lekarz stwierdza początki schizofrenii. Granica psychiki zostaje przekroczona.
- Samobójstwo: Justyna próbuje się otruć i skoczyć z okna, a Zenon odbiera sobie życie po zamachu. Jego śmierć bywa oceniana jako ucieczka przed prawdą.
- Zbrodnia: Justyna oblewa Zenona kwasem, bo jej się wydaje, że jego śmierć zakończy jej męki.
- Kobieta, matka i żona: wybaczające żony (Żancia, Elżbieta) i matki, które nie umieją okazywać uczuć albo porzucają dzieci. Córki powtarzają ich losy.
- Kamienica: piętra wyznaczają pozycję lokatorów, od mieszkania właścicielki Cecylii po piwnicę rodziny Jasi Gołąbskiej. To obraz podziału całego społeczeństwa.
- Dworek szlachecki: Boleborza, majątek Tczewskich, i Walerian Ziembiewicz, szlachcic z herbem bez własnego majątku, który pracuje dla Tczewskich. Dworek pokazuje świat upadającego ziemiaństwa.
- Przemiana: Elżbieta z zimnej dziewczyny staje się wrażliwa na cudzą krzywdę, a Zenon z idealisty urzędnikiem.
- Konflikt pokoleń: Zenon krytykuje ojca Waleriana, ale powtarza jego błędy. Dzieci w „Granicy” powielają schematy rodziców, choć są ich świadome.
- Starość: Cecylia nazywa spotkania koleżanek w dniu imienin „kongresem czarownic”, bo boi się własnej starości.
Jak czytać „Granicę”: dlaczego powieść zaczyna się od końcaInwersja czasowa i narrator, który nie ocenia. ok. 2 min
Pierwszy rozdział zaczyna się od końca: Zenon Ziembiewicz nie żyje, a Justyna Bogutówna siedzi w więzieniu, o czym piszą miejscowe gazety. Do tej samej wiadomości wraca ostatni rozdział. Nałkowska zdradza więc zakończenie od razu, żeby czytelnik nie pytał „co będzie dalej?”, tylko „dlaczego tak się stało?”.
Narrator pokazuje wydarzenia i myśli bohaterów, ale ich nie ocenia. Ocenę zostawia czytelnikowi. Te same wydarzenia widzą różne postacie i każda inaczej, więc o winie Zenona trzeba zdecydować samemu. Zdarzenia nie idą po kolei: autorka wraca do przeszłości bohaterów, do dzieciństwa Zenona w Boleborzy czy młodości Cecylii Kolichowskiej.
Cechy powieści Nałkowskiej „Granica”
„Granica” Zofii Nałkowskiej to jedna z najważniejszych polskich powieści z dwudziestolecia międzywojennego. Autorka charakteryzuje w niej ludzkie postawy. Opisuje cechy charakteru i przemianę jaka dokonuje się w bohaterach. Utwór oparty jest na schemacie charakterystycznym dla romansów i literatury brukowej. Pan z dobrego domu pożąda prostej i ubogiej dziewczyny. Ta zakochuje się w nim. Marzy o wspólnym życiu. W międzyczasie mężczyzna oświadcza się innej kobiecie. Nadal jednak utrzymuje stosunki z kochanką. Narzeczona dowiaduje się o romansie. Wybacza jednak zdradę. Wychodzi za niego za mąż. Postać kochanki nie znika jednak z ich życia. Doprowadza to do tragicznego finału. Zarysowana fabuła mogłaby stać się podstawą do napisania scenariusza rodem z harlequina. Nałkowska ukazuje typowy trójkąt miłosny. Związki łączą – Zenona, Justynę i Elżbietę. Dodatkowo ich perypetie miłosne łączą się z wątkami kryminalnymi. To głównie scena napaści Justyny na Ziembiewicza i oblanie go kwasem, a także samobójstwo głównego bohatera.
„Granica” jako powieść psychologiczna
Zofia Nałkowska w powieści „Granica” przedstawia również psychologiczną sferę natury ludzkiej. Dzięki ukazaniu psychologizmu postaci, możliwe jest lepsze zrozumienie jej działania. Analiza taka opiera się na ukazaniu duchowej struktury postaw, wewnętrznych powikłań i napięć. Rozpatrując zakamarki duszy ludzkiej, przedstawia jej wewnętrzne napięcia i emocjonalizm. Poruszając takie zagadnienia, uwidocznione zostają problemy odporności ludzkiej psychiki. Pokazany jest moment załamania się jej, co niesie za sobą tragiczne skutki. Po przekroczeniu granicy, człowiek przestaje być sobą. Postępuje niezgodnie ze swoimi poglądami i doprowadza do swojej klęski. Załamanie granicy odporności psychicznej najbardziej uwidacznia się na przykładzie życia Justyny Bogutówny. Naiwna i łatwowierna dziewczyna zakochuje się w mężczyźnie, który wykorzystuje ją fizycznie. Ufa mu. Sądzi, że jest szansa na to, by byli razem. Kiedy zachodzi w ciążę, Ziembiewicz nie poczuwa się do odpowiedzialności za dziecko.
Co znaczy tytuł: cztery granice w jednej powieściMoralna, społeczna, psychologiczna i filozoficzna. ok. 2 min
Tytułowa granica ma w powieści kilka znaczeń. To granica moralna: jakich czynów człowiek nie powinien popełnić. To granica społeczna, widoczna w podziale mieszkań w kamienicy i w zderzeniu bogatych z biednymi. To granica psychologiczna, za którą zaczyna się szaleństwo Justyny. I wreszcie granica filozoficzna: czy jesteśmy tacy, jakimi widzą nas inni, czy tacy, za jakich sami się uważamy.
W jednej ze scen pada pytanie: musi coś przecież istnieć. Jakaś granica, za którą nie wolno przejść, za którą przestaje się być sobą
. Rozmówca odpowiada na to tylko wzruszeniem ramion.
Wieloznaczność tytułu „Granicy”
„Granicę” jako tytuł powieści, należy traktować w sensie metaforycznym. Ma on swoje szersze i różnorodne znaczenia. Zamyka w sobie problematykę moralności, obyczajowości, barier społecznych. Odnosi się do teorii filozoficznych oraz psychologicznych. Granica moralna – Nałkowska stawia pytanie, do którego momentu człowiek postępuje etycznie, a kiedy przekracza granicę. Które czyny można usprawiedliwić. Które już tylko potępić. Kryterium moralnym jest drugi człowiek. Przekroczenie granicy moralnej następuje, gdy krzywdzi się drugiego człowieka. Elżbieta stwierdza „musi coś przecież istnieć. Jakaś granica, za którą nie wolno przejść, za którą przestaje się być sobą”. Człowiek może być zdeterminowany przez środowisko.
Problem moralności w „Granicy”
Nałkowska przedstawia w „Granicy” zwątpienie w niezawisłość i słuszność norm moralnych. Przedstawia w sposób interesujący proces odejścia od etycznego światopoglądu i przekroczenie tym samym granicy moralnej. Przedstawia również skutki odrzucenia tego, co powszechnie uważane jest za moralne i ukazuje tragizm konsekwencji. Postać Zenona Ziembiewicza cechuje dualizm postaw. Dotyczy to zarówno postaw poglądowych, jak i życiowych. Jako młody człowiek, kieruje się wzniosłymi ideami. Chce poprzez życie iść w myśl zasady „być uczciwym”. Lecz świat jego wyobrażeń i poglądów, w zetknięciu z przeciwnościami losu załamuje się. Uczciwość, którą chciał się kierować, zostaje zastąpiona uległością.
Filozofia w „Granicy”: jakimi ludźmi jesteśmy naprawdę?
Dzieło Zofii Nałkowskiej porusza również zasadnicze kwestie filozoficzne. Autorka zadaje pytania o istotę człowieczeństwa. Pyta również o wolność wyboru i rolę jednostki w społeczeństwie. Porusza także kwestie typowo filozoficzne, przedstawiając stanowisko ontologii materialistycznej i teologicznej. Nałkowska w „Granicy” przedstawia rozważania na temat istoty człowieczeństwa. Pierwsze z nasuwających się pytań to zagadnienie, dotyczące poszukiwania odpowiedzi na pytanie, kim jest człowiek i jak kształtuje się jego osobowość. Problemy kształtowania się charakteru i osobowości człowieka zostały przedstawione na przykładzie losów Zenona Ziembiewicza. Ziembiewicz to bohater, żyjący w przekonaniu suwerenności i niezależności. Twierdzi, że sam wpływa na swój charakter i losy.
Schemat boleborzański: dlaczego dzieci powtarzają losy rodzicówZenon krytykuje ojca, a robi to samo. ok. 2 min
Najważniejszy mechanizm powieści to powtarzanie schematów z poprzedniego pokolenia. Zenon wstydzi się ojca Waleriana, który miał wiele kochanek, i kpi z niego, a sam zdradza narzeczoną z Justyną i oczekuje od Elżbiety wyrozumiałości, jakiej pani Żancia nie odmawiała mężowi.
Elżbieta w młodości cierpiała, odrzucona przez matkę, a po śmierci męża sama zostawia syna pod opieką teściowej. Justyna, tak jak jej matka, zostaje sama z dzieckiem po związku z mężczyzną z wyższych sfer. Bohaterowie są świadomi tych wzorców i mimo to ponoszą konsekwencje własnych czynów.
Cechy powieści Nałkowskiej „Granica”
„Granica” Zofii Nałkowskiej to jedna z najważniejszych polskich powieści z dwudziestolecia międzywojennego. Autorka charakteryzuje w niej ludzkie postawy. Opisuje cechy charakteru i przemianę jaka dokonuje się w bohaterach. Utwór oparty jest na schemacie charakterystycznym dla romansów i literatury brukowej. Pan z dobrego domu pożąda prostej i ubogiej dziewczyny. Ta zakochuje się w nim. Marzy o wspólnym życiu. W międzyczasie mężczyzna oświadcza się innej kobiecie. Nadal jednak utrzymuje stosunki z kochanką. Narzeczona dowiaduje się o romansie. Wybacza jednak zdradę. Wychodzi za niego za mąż. Postać kochanki nie znika jednak z ich życia. Doprowadza to do tragicznego finału. Zarysowana fabuła mogłaby stać się podstawą do napisania scenariusza rodem z harlequina. Nałkowska ukazuje typowy trójkąt miłosny. Związki łączą – Zenona, Justynę i Elżbietę. Dodatkowo ich perypetie miłosne łączą się z wątkami kryminalnymi. To głównie scena napaści Justyny na Ziembiewicza i oblanie go kwasem, a także samobójstwo głównego bohatera.
Inne motywy literackie w „Granicy”
Motyw starości – starość w powieści można rozpatrywać z dwóch różnych punktów widzenia. Dla Cecylii Kolichowskiej starość była jej końcem, świadectwem przemijania i nieuchronności losu. Początkowo próbowała nie widzieć oznak starości u siebie, lecz dostrzegała je u swych znajomych. Nie lubiła spotkań, które odbywały się w dniu jej imienin, ponieważ z każdym rokiem widziała swoje koleżanki zagłębiające się coraz bardziej w tę ostatnią fazę życia. Elżbieta nie obawiała się starości. Odczuwała swoją wyższość nad zebranymi w salonie ciotki kobietami, wynikającą z młodości. Uważała, że starość jest kolejnym etapem młodości i nie rozumiała strachu Kolichowskiej. Motyw dworku szlacheckiego – dworkiem szlacheckim jest Boleborza, należąca do hrabiostwa Tczewskich i zarządzana przez Waleriana Ziembiewicza. Boleborza to przede wszystkim szlachecki sposób myślenia i świadomości. Pan Walerian, twierdzący, że jest przywiązany do ziemi i tradycji, do końca życia szczycił się posiadaniem herbów szlacheckich, należących do niego i do jego żony.
Schemat boleborzański i cechy powieści · Inne motywy: konflikt pokoleń, przemiana
Czy Zenon jest winny? Argumenty obrony i oskarżeniaDobre zamiary, złe wybory i pytanie o odpowiedzialność. ok. 1 min
Na obronę Zenona: chciał „żyć uczciwie”, a pisanie dla „Niwy” traktował jako przejściowy kompromis, który pozwoli mu spłacić dług. Przyznał się Elżbiecie do romansu, dawał Justynie pieniądze i załatwiał jej pracę, a gdy zachorowała, zadbał o lekarza i pielęgniarkę. Jako prezydent zaczął budować osiedle dla robotników i założył park. Decyzja o strzałach do robotników zapadła bez jego udziału.
Przeciw niemu: zdradzał Elżbietę i oszukał Justynę, nie mówiąc jej o zaręczynach. Pozostawił Justynie decyzję w sprawie ciąży i próbował przerzucić odpowiedzialność za jej stan na żonę. Bez sprzeciwu spełniał polecenia Czechlińskiego i zaprzedał własne ideały, a samobójstwo było ucieczką przed prawdą.
Jednoznacznej oceny nie ma: człowiek zawsze działa wśród innych ludzi, a granica między byciem sobą a zatraceniem własnych wartości jest bardzo cienka.
Obrona i oskarżenie Ziembiewicza · Droga kariery Zenona · Charakterystyka Zenona
Kamienica i społeczeństwo: piętra jako podział klasOd mieszkania Cecylii po piwnicę i manifestację pod ratuszem. ok. 2 min
Kamienica Cecylii Kolichowskiej przy ulicy Staszica pokazuje w małym wymiarze podział całego społeczeństwa. Najlepsze mieszkanie zajmuje właścicielka, urzędnicy płacący czynsz mieszkają od frontu, z ogrzewaniem i wodą, na poddaszu mieszkają rodziny, które płacą od czasu do czasu, a najbiedniejsi, jak rodzina Jasi Gołąbskiej, mieszkają w piwnicy.
Ten sam podział widać w mieście. Robotnicy domagają się poprawy życia, a na manifestacji pod ratuszem padają strzały, w których ginie Franek Borbocki, brat Jasi, a aresztowany zostaje m.in. Marian Chąśba z kamienicy. Skrajnie różne światy bogatych (hrabiowie Tczewscy, plenipotent Czechliński) i biednych dzieli granica społeczna z tytułu.
Obraz społeczeństwa w „Granicy”
W „Granicy” autorka ukazuje przedstawicieli różnych klas społecznych. Charakteryzuje ich poprzez działania, życie i analizę charakterów. Powieść Nałkowskiej ukazuje obraz społeczeństwa polskiego w okresie międzywojennym. W sposób obrazowy i wyczerpujący, autorka przedstawia jego klasowy charakter. Ukazuje zamknięcie i hermetyczność każdej z grup społecznych. Każda z tych zbiorowości ma określoną strukturę. Posiada nieprzekraczalne granice i ramy. Społeczeństwo w takim kształcie jest silnie podzielone. Tworzy system przynależności poszczególnych jednostek według ściśle określonych zasad. Są to: sytuacja materialna, pozycja towarzyska, konwencje obyczajowe, postawy światopoglądowe i etyczne. Najważniejsza jest pozycja materialna. Posiadanie majątku lub jego brak, wtłacza ludzi w określony schemat. Jednocześnie majątek świadczy o możliwościach ludzi. Bogaci i majętni mają władzę. Kierują wszystkim. Biedni natomiast pełnią rolę pasywną i uległą. Świat jest ściśle określony poprzez przebiegające podziały.
Inne motywy literackie w „Granicy”
Motyw starości – starość w powieści można rozpatrywać z dwóch różnych punktów widzenia. Dla Cecylii Kolichowskiej starość była jej końcem, świadectwem przemijania i nieuchronności losu. Początkowo próbowała nie widzieć oznak starości u siebie, lecz dostrzegała je u swych znajomych. Nie lubiła spotkań, które odbywały się w dniu jej imienin, ponieważ z każdym rokiem widziała swoje koleżanki zagłębiające się coraz bardziej w tę ostatnią fazę życia. Elżbieta nie obawiała się starości. Odczuwała swoją wyższość nad zebranymi w salonie ciotki kobietami, wynikającą z młodości. Uważała, że starość jest kolejnym etapem młodości i nie rozumiała strachu Kolichowskiej. Motyw dworku szlacheckiego – dworkiem szlacheckim jest Boleborza, należąca do hrabiostwa Tczewskich i zarządzana przez Waleriana Ziembiewicza. Boleborza to przede wszystkim szlachecki sposób myślenia i świadomości. Pan Walerian, twierdzący, że jest przywiązany do ziemi i tradycji, do końca życia szczycił się posiadaniem herbów szlacheckich, należących do niego i do jego żony.
Obraz społeczeństwa w „Granicy” · Motyw kamienicy i inne motywy
Kobiety i obyczaj: wybaczające żony, matki i córkiDlaczego los kobiet jest osią powieści. ok. 3 min
Nałkowska pisała o położeniu kobiet i o podwójnej moralności, która pozwalała mężczyznom na zdrady, a kobietom nie. W „Granicy” zdradzane żony biernie przyjmują niewierność i wybaczają: Żancia przez lata wybaczała Walerianowi, Elżbieta Zenonowi, a Cecylia została zdradzona dwukrotnie, przez obu mężów. Inne kobiety, jak Niewieska i hrabina Tczewska, otaczają się młodymi mężczyznami, żeby zatrzymać młodość.
Najbardziej cierpi Justyna: prosta dziewczyna, wykorzystana przez mężczyznę z wyższej warstwy, zostaje z ciążą i bez pieniędzy, a jej los kończy się chorobą psychiczną i zamachem. Matki w powieści nie umieją okazywać uczuć albo opuszczają dzieci, a córki powtarzają ich losy.
Motyw kobiety w „Granicy”
„Granica” Nałkowskiej to galeria kobiecych postaci. Kobiet starych, dla których życie powoli się kończy i które starają się nadal jakoś funkcjonować, choć czasy ich świetności dawno przeminęły (znajome Cecylii Kolichowskiej): - kobietą zniszczoną życiem i pracą, dla której świat ograniczał się do wypełniania obowiązków i która poza kuchnią obserwowała życie państwa przez okno, jest Karolina Bogutowa. - Cecylia Kolichowska to kobieta, która nie potrafi pogodzić się ze swoją starością, dla której starość to ostateczny etap życia. - Romana Niewieska – matka Elżbiety – pomimo upływu czasu i starzenia się, nadal romansuje z mężczyznami i nie potrafi być wierna mężowi.
Motyw matki w „Granicy”
Cecylia Kolichowska to matka, która przez wiele lat oczekiwała na powrót swojego jedynego syna z zagranicy. Dziecko było całym jej światem do momentu, kiedy musiała wybierać między małżeństwem a synem, który był zazdrosny o jej drugiego męża. Wywiozła schorowanego syna do sanatorium i pozostawiła go tam na długie lata. Matczynym uczuciem, którego jednak nie potrafiła okazywać, obdarzyła Elżbietę. Wiedziała, że dziewczyna nie zastąpi jej utraconego syna. Kiedy ten wrócił z zagranicy z trudem rozpoznała w nim swoje dziecko, mówiąc, że wraca do niej starszy od pierwszego męża w chwili, kiedy musiał uciekać z kraju.
Motyw żony w „Granicy”
Żony w „Granicy” to kobiety, które stanowią oparcie dla mężczyzn, kochają ich niekiedy ślepą miłością i wybaczają zdrady. Żancia Ziembiewiczowa godziła się z faktem, że mąż zdradza ją z innymi, wybaczała mu. Żyli ze sobą szczęśliwie przez wiele lat. Cecylia Kolichowska pierwsze małżeństwo zawarła z wielkiej miłości i również akceptowała, bez słowa skargi, ideały męża. Po jakimś czasie dowiedziała się, że mąż miał kochankę i po ucieczce z kraju, związał się z nią. Drugie małżeństwo wyniszczyło Kolichowską, zmieniło jej charakter i odizolowało od życia towarzyskiego. Była nieświadoma, że i Kolichowski ją zdradza.
Motyw miłości w „Granicy”
Miłość w „Granicy” Zofii Nałkowskiej jest jednym z głównych wątków powieści. Można tu znaleźć nie tylko przykłady miłości między kobietą a mężczyzną, lecz także miłości matczynej czy też miłości syna do matki. Miłość do Elżbiety była dla Zenona pierwszym uczuciem wieku młodzieńczego. Uczuciem, które od początku niosło za sobą cierpienie. Zakochał się w niej, kiedy był w gimnazjum. Udzielał jej korepetycji z matematyki. Dziewczyna, wówczas piętnastoletnia, traktowała go z wyższością. Dokuczała mu. Pomimo to z uporem wracał do niej następnego dnia. Po jego wyjeździe za granicę na studia, ich kontakt się zerwał.
Czas, miejsce i powstanie powieści; autorkaLata wojny, prowincjonalne miasto, rok 1935. ok. 3 min
Akcja obejmuje lata I wojny światowej i kilka lat po niej, a Zenon zaczyna studia po „cudzie nad Wisłą” z 1920 roku. Większość zdarzeń rozgrywa się w nienazwanym miasteczku, głównie w kamienicy przy ulicy Staszica. Ważna jest też Boleborza, majątek Tczewskich, gdzie mieszkają rodzice Zenona. Nałkowska zaczęła pisać „Granicę” w 1932 roku, ukończyła w 1935, w 1936 dostała za nią Państwową Nagrodę Literacką. Powieść była ekranizowana w 1938 i 1977 roku.
Czas i miejsce akcji „Granicy”
Akcja powieści toczy się w latach pierwszej wojny światowej i w ciągu kilku lat po jej zakończeniu. Fabuła utworu obejmuje dodatkowo okres wcześniejszy. Są to czasy dzieciństwa Zenona w rodzinnym majątku Ziembiewiczów oraz czasy młodości Cecylii Kolichowskiej i jej dwóch małżeństw. Zastosowana przez pisarkę technika inwersji czasowej, umożliwiła rozpoczęcie i zakończenie utworu w tym samym momencie: od wiadomości w lokalnych gazetach. Dotyczą one aresztowania Justyny Bogutówny i doniesień o śmierci Zenona Ziembiewicza. Umieszczenie w dziele informacji o wydarzeniach historycznych daje możliwość bardziej konkretnego zawężenia czasu akcji. Kiedy Zenon uczęszczał do gimnazjum, rozgrywały się wydarzenia pierwszej wojny światowej.
Geneza „Granicy”
20 maja 1932 roku Nałkowska po raz pierwszy wspomniała w „Dziennikach” o nowej powieści, nad którą rozpoczęła pracę: „Rano piszę, leżąc w łóżku, ołówkiem notatki do tej „Granicy”, która powinna być inna, powinna być lepsza od wszystkich moich powieści”. W sierpniu miała napisaną już część dzieła. Przewlekła choroba uniemożliwiała jej systematyczne pisanie. Ostateczną wersję powieści Nałkowska ukończyła w roku 1935. Jak sama twierdziła „śmiertelnym wysiłkiem do końcowego numeru, ostatnie te partie podwójne wywlekły ze mnie jakby resztę krwi”. Powieść Nałkowskiej to historia człowieka, który w życiu chciał niewiele – być uczciwym.
Zofia Nałkowska: biografia i twórczość
urodziła się w Warszawie w 1884 r., córka naukowca i literata Wacława Nałkowskiego (z domu wyniosła takie wartości, jak poczucie sprawiedliwości, wrażliwość na krzywdę drugiego człowieka, reformatorskie poglądy społeczne), początkowo w swej twórczości (tryptyk „Kobiety”) skupia się na indywidualnym postrzeganiu świata przez jednostkę, z czasem interesuje ją psychologia człowieka i mechanizmy, jakie tworzą jego osobowość i wpływają na wybory człowieka, porusza tematykę wpływu historii na jednostkę oraz kwestie polityczne, porusza wątki dokumentalne i autobiograficzne, działała czynnie w Związku Literatów Polskich, Pen Clubie, związana z grupą prozaików „Przedmieście”, po wojnie członkini Głównej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich (efekt – „Medaliony” 1946), zmarła w 1954 r., pochowana na Powązkach.
Motywy literackie w „Granicy” Nałkowskiej
Zdrada jest osią fabuły: trójkąt uczuciowy Zenon, Elżbieta i Justyna powtarza schematy z poprzedniego pokolenia, bo Walerian zdradzał żonę Żancię, a Cecylię zdradzali obaj mężowie. Zdradzane żony biernie przyjmują niewierność i wybaczają. Więcej: Motyw miłości i Motyw żony. Zenon robi karierę, zgadzając się na kolejne ustępstwa wobec Czechlińskiego: od redaktora po prezydenta miasta. Zawodowe sukcesy kupuje utratą ideałów, a oskarżenie o rozkaz strzelania do robotników kończy jego pozycję. Więcej: Motyw kariery i władzy i Droga kariery Zenona. Po usunięciu ciąży Justyna zaczyna tracić zmysły: słyszy głosy zmarłych, które każą jej zabić Zenona, próbuje popełnić samobójstwo i w końcu oblewa go kwasem. Zenon popełnia samobójstwo. Cecylia umiera po chorobie. Więcej: Motyw choroby, cierpienia i śmierci.
Czas i miejsce akcji · Geneza powieści · Zofia Nałkowska · Motywy literackie · Cytaty · Bibliografia
Pytania i odpowiedzi
Kto napisał „Granicę” i kiedy?
Zofia Nałkowska. Zaczęła pisać w 1932 roku, ukończyła w 1935, a w tym samym roku powieść została wydana. W 1936 roku autorka dostała za nią Państwową Nagrodę Literacką.
Ile rozdziałów ma „Granica”?
Dwadzieścia siedem. Rozdziały nie mają tytułów, tylko numery.
Gdzie i kiedy dzieje się akcja „Granicy”?
W czasie I wojny światowej i kilka lat po niej, w nienazwanym prowincjonalnym mieście (kamienica przy ulicy Staszica) oraz w majątku Boleborza. Epizody rozgrywają się też w Warszawie i w Paryżu.
Co oznacza tytuł „Granica”?
Kilka granic naraz: moralną (czego nie wolno robić), społeczną (podział na bogatych i biednych), psychologiczną (granica szaleństwa) i filozoficzną (kim naprawdę jesteśmy).
Co to jest inwersja czasowa w „Granicy”?
Zabieg, w którym początek powieści jest jednocześnie jej końcem: wiadomość z gazet o śmierci Zenona i aresztowaniu Justyny. Dopiero potem autorka opowiada, jak do tego doszło.
Jak kończy się „Granica”?
Justyna oblewa Zenona kwasem i trafia do więzienia, a Zenon popełnia samobójstwo. Elżbieta wyjeżdża za granicę, a jej synka zajmuje się babcia, matka Zenona.
Co warto wiedzieć na maturę z „Granicy”?
Bohaterów i ich wybory, znaczenia tytułu, inwersję czasową i obiektywnego narratora, motywy zdrady, kariery i kamienicy oraz zakończenie, w którym Zenon umiera, a Justyna trafia do więzienia.
Szybki test
Od matki przed ślubem Elżbieta dostała jedno z futer i:
Poprawna odpowiedź: b) sznur pereł
Marian Chąśba pożyczał od Elżbiety:
Poprawna odpowiedź: c) książki
Matka Elżbiety mieszkała:
Poprawna odpowiedź: b) w Szwajcarii