Filozofia w „Granicy”: jakimi ludźmi jesteśmy naprawdę?

Nałkowska stawia w „Granicy” dwa pytania filozoficzne: kim jest człowiek i czy sam o sobie decyduje, czy kształtuje go świat. Zenon chce być niezależny, ale pod wpływem kariery i otoczenia porzuca swoje poglądy. Ksiądz Czerlon i Karol Wąbrowski dają dwie przeciwne odpowiedzi: według pierwszego człowieka można zrozumieć tylko przez Boga, według drugiego o człowieku stanowi on sam i jego czyny.

Jakie pytania stawia powieść

Dzieło Zofii Nałkowskiej porusza również zasadnicze kwestie filozoficzne. Autorka zadaje pytania o istotę człowieczeństwa. Pyta również o wolność wyboru i rolę jednostki w społeczeństwie. Porusza także kwestie typowo filozoficzne, przedstawiając stanowisko ontologii materialistycznej i teologicznej.

Ontologia – dział filozofii starający się badać strukturę rzeczywistości i zajmujący się problematyką związaną z pojęciami bytu, istoty, istnienia i jego sposobów, przedmiotu i jego własności, przyczynowości, czasu, przestrzeni, konieczności i możliwości.

Nałkowska w „Granicy” przedstawia rozważania na temat istoty człowieczeństwa. Pierwsze z nasuwających się pytań to zagadnienie, dotyczące poszukiwania odpowiedzi na pytanie, kim jest człowiek i jak kształtuje się jego osobowość.

Zenon: osobowość pod naciskiem świata

Problemy kształtowania się charakteru i osobowości człowieka zostały przedstawione na przykładzie losów Zenona Ziembiewicza. Ziembiewicz to bohater, żyjący w przekonaniu suwerenności i niezależności. Twierdzi, że sam wpływa na swój charakter i losy. Decyduje o swoich poczynaniach. Młody Zenon jest osobą o ugruntowanym charakterze i skrystalizowanych poglądach. To jednostka mająca zasady oraz szlachetne intencje. Zderza się ze światem. Świat jednak wywiera na niego wpływ.

Wpływ środowiska, społeczeństwa, kultury i innych płaszczyzn życia zbiorowego, zmienia go. Wrzucony w wir kariery stopniowo porzuca swoje poglądy. Zaczyna robić rzeczy, których od niego oczekiwano. W tym momencie przekroczona zostaje granica suwerenności jednostki na rzecz zbiorowości. Odzywa się w nim również jego przeszłość. Zmienia się jego sposób myślenia. Z młodego idealisty przeistacza się powoli w osobę o szlacheckim usposobieniu, odziedziczonym po ojcu. Zaczyna powielać jego błędne i krytykowane wcześniej zachowania. Nałkowska dzięki głębokiej analizie postaci, uchwyciła granice istniejące pomiędzy jednostką a ogółem. Uchwyciła również sposób przekraczania tej granicy. Początkowo przedstawia Zenona jako silną jednostkę. Z czasem zostaje on zdominowany przez uwarunkowania społeczne – determinizm.

W tym samym momencie nasuwa się pytanie o wolność wyboru i możliwość decydowania o samym sobie. Zenon jako człowiek chciał być uczciwy. Dokonał wyboru swojej drogi. Twarde nią podążanie stało się niemożliwe. Wpływ na wybór jednostki zostaje ograniczony poprzez dominację ogółu.

Spór księdza Czerlona z Karolem Wąbrowskim

Pisarka w dziele snuje refleksje nad istotą natury ludzkiej, nadzieją i klęską człowieczeństwa. W sensie filozoficznym Nałkowska porusza temat możliwości ludzkiego poznania. Przedstawia dwa odmienne poglądy na istotę człowieczeństwa. Skrajnie różne są poglądy księdza Czerlona oraz Karola Wąbrowskiego.

Ksiądz Czerlon twierdzi, iż człowiek jest istotą, miotającą się w sprzecznościach życia. Życie oparte jest na grzechu, męce i niepokoju. Prawdziwy spokój istnienia jest możliwy poprzez pogodzenie się z losem i marnością „robaka ludzkiego”. Określenie człowieka jest możliwe jedynie poprzez zespolenie się z Bogiem, a nie poszukiwania w innym człowieku. Należy dlatego znosić godnie męczeństwo istnienia, przepełnione strachem i niepokojem. Bóg jest według księdza Czerlona istotą przynoszącą człowiekowi spokój. Można go uzyskać poprzez pogodzenie się z cierpieniem.

Odmienne poglądy reprezentuje Karol Wąbrowski. Twierdzi, że o człowieku stanowi on sam i jego czyny. Przejawia wiarę w nieograniczone możliwości jednostki ludzkiej. Jest elementem składowym świata. Świat jest materialny i dynamiczny. Elementem tej wiary jest swobodna możliwość poznania „widzialnego” świata.

Obaj twardo bronią swych poglądów. Ksiądz Czerlon reprezentuje ontologię teologiczną. Poza Bogiem jest tylko okrutny świat. Człowiek jest istotą słabą i strachliwą. Nie ma również możliwości poznania ogromu rzeczywistości. Według Czerlona granica poznania nie jest możliwa do przekroczenia przez człowieka.

Karol natomiast, w swych poglądach, prezentuje stanowisko ontologii materialistycznej. Człowiek to element świata materialnego. Ma nieograniczone możliwości poznania samego siebie, jak i rzeczywistości. Dla Karola kwestia granic poznania nie istnieje. Przed człowiekiem istnieje „otwarty horyzont”.

Granice filozoficzne w powieści poruszają kwestie poznawalności i możliwości człowieka wobec świata.

Człowiek wobec natury i zniewolenia

Pytanie o miejsce człowieka w świecie wraca także w scenach ze zwierzętami: z psem Fitkiem i z mieszkańcami akwarium.

  • problem wolności w perspektywie natury i społeczeństwa;
  • w sposób przenośny ukazuje to sytuacja psa Cecylii Kolichowskiej Fitka – porusza się w granicach wyznaczonych ogrodzeniem dziedzińca, staje się agresywny i nieufny. Na jego przykładzie Nałkowska pokazuje , że zniewolenie prowadzi do utraty własnej tożsamości, instynktu;
  • motyw zniewolenia pojawia się w scenie podczas wizyty Zenona i Elżbiety w akwarium podczas podróży poślubnej. Kobieta zwraca uwagę na zniewolenie ryb – poruszają się tylko „w poprzek siebie” albo wzdłuż, nie widzą siebie nawzajem, ściana akwarium jest „ścianą życia”, porównuje ich los do losu ludzi: „Świadomość jest więcej, ale nie jest czymś innym niż westchnienia tamtych ryb albo modlitwa mureny”;
  • człowiek stanowi część świata natury, a ucieczki przed cierpieniem szuka w kontaktach z drugą osobą;
  • w powinowactwie ludzi i zwierząt Elżbieta widzi dla człowieka pocieszenie;
  • w rozmowach księdza Czerlona i Karola Wąbrowskiego pojawia się problem – co kształtuje człowieka – Karol uważa, że doświadczenie, dzięki któremu zdobywamy wiedzę, jest racjonalistą, zaś ksiądz poddaje wątpliwość możliwość poznania intelektualnego.
  • Pytania i odpowiedzi

    Czym różni się ontologia teologiczna od materialistycznej?

    Ksiądz Czerlon reprezentuje ontologię teologiczną: poza Bogiem istnieje tylko okrutny świat, a człowiek jest słaby i strachliwy. Karol Wąbrowski prezentuje ontologię materialistyczną: człowiek jest elementem świata materialnego i ma nieograniczone możliwości poznania siebie i rzeczywistości.

    Dlaczego Elżbieta porównuje ludzi do zwierząt w akwarium?

    Podczas wizyty w akwarium widzi, że ryby i kraby szukają się nawzajem i też mają dzieci. Mówi Zenonowi, że świadomość „nie jest czymś innym niż westchnienia tamtych ryb albo modlitwa mureny”. Podobieństwo ludzi i zwierząt daje jej pocieszenie.

    Czy Zenon ma wolną wolę?

    Zenon sam wybiera drogę i chce być uczciwy, ale pod naciskiem społeczeństwa zaczyna robić to, czego od niego oczekują. Opracowanie nazywa to determinizmem: wybór jednostki zostaje ograniczony przez dominację ogółu.

    Szybki test

    Karol Wąbrowski twierdzi, że o człowieku stanowi:

    Bóg jest według księdza Czerlona istotą przynoszącą człowiekowi:

    Ontologia teologiczna zakładała, że poza Bogiem: