„Granica” jako powieść psychologiczna
Nałkowska pokazuje „Granicę” od wewnątrz: fabułę sprowadziła do kilku zdarzeń, a uwagę czytelnika kieruje na przeżycia bohaterów. Psychika Justyny załamuje się po usunięciu ciąży, a Zenon, który zagłusza wyrzuty sumienia ciągłym usprawiedliwianiem się, w końcu popełnia samobójstwo.
Psychologizm: napięcia i emocje bohaterów
Zofia Nałkowska w powieści „Granica” przedstawia również psychologiczną sferę natury ludzkiej. Dzięki ukazaniu psychologizmu postaci, możliwe jest lepsze zrozumienie jej działania. Analiza taka opiera się na ukazaniu duchowej struktury postaw, wewnętrznych powikłań i napięć. Rozpatrując zakamarki duszy ludzkiej, przedstawia jej wewnętrzne napięcia i emocjonalizm.
Poruszając takie zagadnienia, uwidocznione zostają problemy odporności ludzkiej psychiki. Pokazany jest moment załamania się jej, co niesie za sobą tragiczne skutki. Po przekroczeniu granicy, człowiek przestaje być sobą. Postępuje niezgodnie ze swoimi poglądami i doprowadza do swojej klęski.
Justyna: załamanie granicy odporności
Załamanie granicy odporności psychicznej najbardziej uwidacznia się na przykładzie życia Justyny Bogutówny. Naiwna i łatwowierna dziewczyna zakochuje się w mężczyźnie, który wykorzystuje ją fizycznie. Ufa mu. Sądzi, że jest szansa na to, by byli razem. Kiedy zachodzi w ciążę, Ziembiewicz nie poczuwa się do odpowiedzialności za dziecko. Pozostawia decyzję Justynie. Bogutówna decyduje się na usunięcie ciąży. Wywołuje to u niej obsesyjne poczucie winy. Wie, że zrobiła źle. Skrzywdziła nienarodzoną istotę.
Zaczyna zamykać się w świecie snów i cierpienia. Traci powoli kontakt z rzeczywistością. Staje się szalona. Wierzy, że w momencie, kiedy zabije Zenona, skończą się jej męki. Granica odporności psychicznej dziewczyny załamuje się. Doprowadza ją do choroby i próby samobójczej. Odratowana, mści się na człowieku, który jest przyczyną jej tragicznego losu.
Zenon: napięcie, którego nie da się zagłuszyć
Zenon Ziembiewicz też przekracza granicę odporności psychicznej. Zaprzedaje samego siebie w imię kariery i związanej z nią uległości własnych przekonań wobec osób wyżej postawionych. Dręczą go dodatkowo wyrzuty sumienia. Jest wewnętrznie rozdarty, pełen obaw i poczucia winy. Stara się je zagłuszyć ciągłym usprawiedliwianiem się i doszukiwaniem się winy innych. Nie wytrzymuje narastającego napięcia i popełnia samobójstwo.
Granica światów: Fitek i niewidzialna obroża
W powieści można również dostrzec granicę światów. Wszystkie postacie przyporządkowane są odpowiednim dla nich miejscom. Każdy z tych obszarów jest specyficznym odzwierciedleniem ich charakterów. Osoby, przebywając w poszczególnych miejscach, stają się tacy, jak te miejsca. Nie mogą przekroczyć granic „mikroświatów”. Są ich elementami składowymi. Jednocześnie łączą się z nimi nierozerwalnymi więzami.
Swoistą metaforą, którą można zobrazować granice, narzucane człowiekowi przez otoczenie, własną moralność oraz innych ludzi, jest świat Fitka. To pies uwiązany na łańcuchu na podwórzu kamienicy Cecylii Kolichowskiej. Świat psa jest zamkniętą przestrzenią. Ogranicza go długość łańcucha. Wszelkie próby poszerzenia tego małego skrawka ziemi, kończą się dla psa gwałtownym szarpnięciem i zaciśnięciem się obroży.
Również człowiek posiada taką „niewidzialną” obrożę, która zamyka go w danej społeczności. W określonych granicach moralności, postaw filozoficznych i psychologicznych. Próby przekroczenia tych ustanowionych przez człowieka lub jego otoczenie wartości, kończą się tragicznie. Efektem jest zaciśnięcie się owej obroży, która przybiera postać wyrzutów sumienia, zaprzedania własnych wartości i własnej osobowości.
Cechy psychologizmu w powieści
Psychologizm w „Granicy”:
1.Jako powieść psychologiczna „Granica” skupiała się przede wszystkim na przedstawieniu życia wewnętrznego postaci, koncentrując uwagę czytelnika na przeżyciach i wyobrażeniach bohaterów.
2.Fabuła dzieła została zredukowana do kilku zdarzeń z życia bohaterów, które umożliwiają przedstawienie postaci, ich poczynań i sposobu myślenia.
3.Autorka ukazała rozbieżność stanowisk i różnorodność punktów widzenia na te same wydarzenia i problemy przez różnych ludzi.
4.Nałkowska dokonała wielopłaszczyznowej analizy zachowań bohaterów. Nakreśliła mechanizm działań, uczuć i odruchów jednostki uwikłanej w procesy społeczne.
5.Dzieło wyróżniało się konstrukcją czasu i przestrzeni, które zostały podporządkowane głównym założeniom powieści. Opisy przestrzeni stanowią funkcję zastępczą charakterystyki osób i ich społecznej przynależności.
6.Ukazanie kamienicy Kolichowskiej i jej mieszkańców było odzwierciedleniem systemu społecznego ówczesnej Polski.
7.Tytuł powieści nie jest jednoznaczny i może być rozpatrywany w różnych aspektach: moralnych, obyczajowych, społecznych i filozoficznych.
8.Nałkowska w dziele połączyła dwie techniki pisarskie: realistyczną – ukazanie świata przedstawionego w sposób obiektywny i awangardowy, który przejawiał się w psychoanalizie postaci.
9.W kompozycji powieści zwraca szczególną uwagę paralelizm wątków i motywów.
10.Narrator jest osobą fikcyjną, nie należącą do świata przedstawionego. Ma neutralny stosunek do opisywanych zdarzeń.
Pytania i odpowiedzi
Co symbolizuje pies Fitek?
To pies uwiązany na łańcuchu na podwórzu kamienicy Cecylii Kolichowskiej. Jego świat kończy się tam, gdzie długość łańcucha, a próba wyjścia dalej kończy się szarpnięciem i zaciśnięciem obroży. Takie same granice ma człowiek zamknięty w swojej społeczności i w swojej moralności.
Jak psychicznie załamuje się Justyna?
Po usunięciu ciąży dręczy ją obsesyjne poczucie winy. Zamyka się w świecie snów, traci kontakt z rzeczywistością i wierzy, że gdy zabije Zenona, skończą się jej męki. Najpierw próbuje popełnić samobójstwo, a po odratowaniu mści się na Zenonie.
Kiedy Zenon przekracza granicę odporności psychicznej?
Gdy zaprzedaje siebie w imię kariery i ustępuje osobom wyżej postawionym. Dręczą go wyrzuty sumienia i poczucie winy, które zagłusza obwinianiem innych, aż narastające napięcie prowadzi do samobójstwa.