DżumaAlbert Camus

Człowiek wobec cierpienia i śmierci. Omów zagadnienie na podstawie „Dżumy” Alberta Camusa. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

W „Dżumie” ludzie reagują na cierpienie i śmierć na trzy sposoby: buntują się i walczą z nimi (Rieux, Tarrou), próbują przyjąć je z wiarą (ojciec Paneloux) albo przyzwyczajają się, uciekają w przyjemności lub na nich korzystają (mieszkańcy Oranu, Cottard). Kontekstem jest filozoficzne pytanie o sens cierpienia niewinnych.

Teza

Camus pokazuje miasto, w którym przez prawie rok śmierć jest codziennością. Wobec cierpienia i śmierci jego bohaterowie wybierają różne drogi: bunt i walkę, pokorne przyjęcie z wiarą albo obojętność i ucieczkę. Powieść nie daje odpowiedzi, po co ludzie cierpią, ale wyraźnie ceni tych, którzy nie zgadzają się na cudze cierpienie.

Argument pierwszy: bunt i walka (Rieux i Tarrou)

Doktor Rieux nie potrafi przyzwyczaić się do śmierci pacjentów. Mówi Tarrou: Czy pan wie, że są ludzie, którzy nie zgadzają się na śmierć? Czy słyszał pan kiedy kobietę krzyczącą „Nigdy!” w chwili śmierci? Ja słyszałem. Najostrzej jego bunt widać przy łóżku synka sędziego Othona. Chłopiec dostaje pierwsze serum Castela, które tylko przedłuża konanie. Po jego śmierci Rieux rzuca do Paneloux: Ach, ten przynajmniej był niewinny, ksiądz wie o tym dobrze!, a chwilę później mówi, że nigdy nie pokocha świata, gdzie dzieci są torturowane.

Tarrou także się buntuje, ale jego bunt sięga dalej: nie zgadza się na żadną śmierć zadawaną przez ludzi. Mówi, że są na tej ziemi zarazy i ofiary i że trzeba, o ile to możliwe, nie zgodzić się na udział w zarazie. Gdy sam choruje, walczy do końca, a Rieux i jego matka czuwają przy nim do ostatniej chwili.

Argument drugi: przyjęcie cierpienia z wiarą (ojciec Paneloux)

Paneloux w pierwszym kazaniu tłumaczy cierpienie prosto: Bracia moi, doścignęło was nieszczęście, bracia moi, zasłużyliście na nie. Dżuma ma być karą za grzechy. Śmierć niewinnego dziecka burzy to wyjaśnienie. W drugim kazaniu Paneloux nie mówi już „wy”, tylko „my”, i przyznaje, że cierpienia dziecka nie da się zrozumieć. Twierdzi, że trzeba chcieć cierpienia, ponieważ Bóg go chce, bo inaczej pozostaje wybór między miłością do Boga a nienawiścią: A któż odważyłby się wybrać nienawiść do Boga?

Ksiądz pozostaje wierny tej postawie do końca. Gdy choruje, odmawia wezwania lekarza, bo uważa to za sprzeczne ze swoimi zasadami, i umiera z krucyfiksem w rękach. W jego karcie wpisano: Wypadek wątpliwy.

Argument trzeci: przyzwyczajenie, ucieczka i zysk (mieszkańcy, Cottard)

Większość mieszkańców Oranu po kilku miesiącach przestaje rozpaczać. Narrator pisze, że ludzie zachowali postawę nieszczęścia i cierpienia, lecz nie czuli już ich ostrza, a Rieux uważał, że przyzwyczajenie się do rozpaczy jest gorsze niż sama rozpacz. Inni uciekają w przyjemności: tłoczą się w kawiarniach, wydają pieniądze, a Tarrou notuje, że śmieją się tylko pijacy.

Najbardziej skrajny jest Cottard. Cudza śmierć mu nie przeszkadza, bo w mieście pełnym zagrożenia nikt nie ściga przestępcy. Tarrou zapisuje, że Cottard woli być oblężony wraz ze wszystkimi niż sam zostać więźniem. Gdy zaraza mija, jego strach wraca i kończy się strzelaniną do ludzi na ulicy.

Kontekst filozoficzny: pytanie o sens cierpienia niewinnych

Od starożytności filozofowie i teologowie pytają, jak pogodzić istnienie dobrego i wszechmocnego Boga z cierpieniem ludzi, zwłaszcza niewinnych. Próby takiej odpowiedzi nazywa się teodyceą, czyli usprawiedliwieniem Boga. Jedni twierdzą, że cierpienie jest karą albo próbą, inni, że ma sens, którego człowiek nie zna. Camus należał do tych, którzy uważali, że takiej odpowiedzi nie ma: świat jest absurdalny, a człowiek musi sam zdecydować, jak żyć wobec cierpienia.

W „Dżumie” spór ten toczą Rieux i Paneloux. Ksiądz broni wiary, choć przyznaje, że nie rozumie śmierci dziecka. Lekarz nie przyjmuje żadnego usprawiedliwienia i odpowiada czynem. Co ważne, obaj pracują razem przy chorych: Rieux mówi, że łączy ich coś ponad bluźnierstwami i modlitwami.

Podsumowanie

„Dżuma” pokazuje trzy odpowiedzi na cierpienie i śmierć: bunt i walkę, przyjęcie z wiarą oraz obojętność lub korzystanie z cudzego nieszczęścia. Camus najwyżej ceni pierwszą, ale nie wyśmiewa drugiej: Paneloux jest postacią tragiczną i uczciwą. Potępia natomiast tych, którzy przyzwyczajają się do cudzego cierpienia albo na nim zarabiają.

Pytania i odpowiedzi

Która scena „Dżumy” najlepiej pasuje do tego tematu?

Śmierć synka sędziego Othona w części IV. Patrzą na nią Rieux, Tarrou, Rambert, Castel i Paneloux, a po niej Rieux i Paneloux spierają się o sens cierpienia.

Jak umiera Tarrou?

Choruje na dżumę w końcowej fazie epidemii, w domu Rieux. Walczy z chorobą do końca, a doktor i jego matka czuwają przy nim. Po jego śmierci Rieux myśli, że wygrał tylko tyle, że poznał przyjaźń i będzie o niej pamiętał.

Czy Camus potępia ojca Paneloux?

Nie. Paneloux jest uczciwy, odważny i pracuje przy chorych. Camus pokazuje, że jego odpowiedź jest inna niż odpowiedź Rieux, ale traktuje ją poważnie.

Co oznacza przyzwyczajenie do rozpaczy?

Stan, w którym ludzie przestają czuć ból po stracie i żyją jak automaty. Rieux uważał, że jest on gorszy niż sama rozpacz, bo odbiera człowiekowi wrażliwość.