DżumaAlbert Camus

Jakie postawy przyjmuje człowiek wobec zła? Omów zagadnienie na podstawie „Dżumy” Alberta Camusa. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

W „Dżumie” ludzie przyjmują wobec zła cztery postawy: walczą z nim czynnie (Rieux, Tarrou, Grand, Castel), tłumaczą je wolą Boga (ojciec Paneloux), próbują przed nim uciec (Rambert na początku) albo na nim korzystają (Cottard). Większość mieszkańców Oranu długo nie wierzy w zagrożenie, a potem się do niego przyzwyczaja. Kontekstem są postawy Francuzów w czasie niemieckiej okupacji.

Teza

„Dżuma” jest przypowieścią o złu, a zaraza w Oranie pozwala Camusowi pokazać pełen wachlarz ludzkich reakcji. Od czynnej walki, przez szukanie sensu w wierze, ucieczkę i obojętność, aż po czerpanie korzyści z cudzego nieszczęścia. Autor jasno wskazuje, którą postawę uważa za słuszną: walkę ze złem, nawet bez nadziei na ostateczne zwycięstwo.

Argument pierwszy: czynna walka (Rieux, Tarrou, Grand, Castel)

Doktor Rieux jako jeden z pierwszych nazywa chorobę dżumą i domaga się od władz ostrych zarządzeń. Przez prawie rok leczy chorych, choć wie, że jego zwycięstwa zawsze będą tymczasowe. Mówi, że jedyny sposób walki z dżumą to uczciwość. Tarrou zakłada ochotnicze formacje sanitarne i przyjmuje zasadę, że trzeba, o ile to możliwe, nie zgodzić się na udział w zarazie. Grand po pracy prowadzi statystyki, a stary doktor Castel miesiącami przygotowuje serum.

Narrator nie robi z nich bohaterów. Pisze, że walka z dżumą była po prostu jedynym rozsądnym wyjściem: Cała rzecz polegała na tym, by nie pozwolić umrzeć i zaznać ostatecznej rozłąki możliwie wielkiej liczbie ludzi, a jedynym środkiem była walka z dżumą.

Argument drugi: zło jako kara i próba (ojciec Paneloux)

Ojciec Paneloux widzi w złu znak od Boga. W pierwszym kazaniu mówi mieszkańcom, że zasłużyli na nieszczęście, i przywołuje faraona, którego zaraza zmusiła, by padł na kolana. Po śmierci niewinnego dziecka zmienia ton: zło nadal pochodzi od Boga, ale nie jest już karą, tylko próbą wiary, której człowiek nie rozumie i którą musi przyjąć.

Paneloux nie stoi jednak z boku. Wstępuje do formacji sanitarnych, a w drugim kazaniu woła: Bracia moi, trzeba być tym, który zostaje! Jego postawa łączy więc pokorne przyjęcie zła z pracą dla chorych.

Argument trzeci: ucieczka, obojętność i zysk (Rambert, mieszkańcy, Cottard)

Rambert przez długi czas próbuje uciec z miasta. Uważa, że zło, które spadło na obcy mu Oran, go nie dotyczy, i że ma prawo do własnego szczęścia. Zmienia zdanie dopiero wtedy, gdy rozumie, że ta sprawa dotyczy nas wszystkich.

Większość mieszkańców najpierw nie wierzy w zagrożenie, potem przyzwyczaja się do niego. Narrator pisze, że Na świecie było tyle dżum co wojen. Mimo to dżumy i wojny zastają ludzi zawsze tak samo zaskoczonych. Najgorszą postawę przyjmuje Cottard: cieszy się z zarazy, bo przestaje być ścigany, zarabia na przemycie i odmawia pracy w formacjach. Gdy zło mija, sam staje się zły i strzela do ludzi.

Kontekst historyczny: Francja pod okupacją

W czerwcu 1940 roku Niemcy pokonali Francję. Północ kraju zajęło wojsko niemieckie, a na południu powstał zależny od Niemiec rząd z siedzibą w Vichy, który współpracował z okupantem. Francuzi przyjmowali wobec tego zła różne postawy. Jedni wstępowali do ruchu oporu (fr. Résistance), wydawali konspiracyjne gazety, ukrywali Żydów i walczyli z bronią w ręku. Inni współpracowali z Niemcami, czyli kolaborowali, często dla zysku. Większość czekała, aż wojna się skończy, i starała się przeżyć.

Camus należał do ruchu oporu i redagował gazetę „Combat”. W „Dżumie” te postawy wracają w przebraniu: formacje sanitarne przypominają ruch oporu, Cottard kolaboranta, a zwykli mieszkańcy tych, którzy czekali. Dlatego pierwsi czytelnicy w 1947 roku tak łatwo rozpoznali w powieści niedawną historię.

Podsumowanie

„Dżuma” pokazuje, że wobec zła człowiek może walczyć, szukać w nim sensu religijnego, uciekać, przyzwyczaić się albo na nim korzystać. Camus ceni przede wszystkim tych, którzy walczą, choć wiedzą, że zła nie da się pokonać na zawsze. Ostatnie zdanie powieści przypomina, że bakcyl dżumy nigdy nie umiera i nie znika, więc taki wybór trzeba podejmować ciągle od nowa.

Pytania i odpowiedzi

Która postawa wobec zła jest w „Dżumie” najbardziej ceniona?

Czynna walka, połączona ze skromnością. Narrator najbardziej podziwia Granda, który pomaga bez rozgłosu, i Rieux, który nie uważa się za bohatera.

Czy Paneloux walczy ze złem?

Tak, choć inaczej niż Rieux. Tłumaczy zło wolą Boga, ale pracuje w formacjach sanitarnych i wzywa wiernych, żeby nie uciekali przed zarazą.

Kto w powieści przypomina kolaboranta?

Cottard. Korzysta na zarazie, zarabia na przemycie, cieszy się, że policja ma inne zajęcia, i boi się końca epidemii, bo wtedy przyjdzie rozliczenie.

Dlaczego zakończenie jest ważne w tym temacie?

Bo mówi, że zło nie znika na zawsze. Bakcyl dżumy może się obudzić po latach, więc walka ze złem nigdy się nie kończy.