DżumaAlbert Camus

Czy możliwa jest przyjaźń w sytuacjach skrajnych? Omów zagadnienie na podstawie „Dżumy” Alberta Camusa. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

W „Dżumie” przyjaźń w sytuacji skrajnej jest możliwa i często właśnie wtedy się rodzi, bo ludzi łączy wspólna walka ze złem. Tak powstaje przyjaźń doktora Rieux i Jeana Tarrou, a także więź Rieux z Grandem. Powieść pokazuje jednak, że taka przyjaźń bywa krótka i niedopowiedziana: Tarrou umiera, zanim przyjaciele zdążyli naprawdę się poznać. Kontekstem są przyjaźnie z czasów francuskiego ruchu oporu.

Teza

Przyjaźń w sytuacji skrajnej jest możliwa, a „Dżuma” pokazuje nawet, że zagrożenie przyspiesza jej narodziny. Ludzie, którzy na co dzień by się minęli, zbliżają się do siebie we wspólnej pracy. Taka przyjaźń ma jednak swoją cenę: jest krótka, milcząca i może ją przerwać śmierć.

Argument pierwszy: przyjaźń rodzi się we wspólnej walce (Rieux i Tarrou)

Rieux i Tarrou pochodzą z różnych światów: lekarz jest synem robotnika, Tarrou synem zastępcy prokuratora. Poznają się przypadkiem na schodach, gdy w mieście giną szczury. Zbliża ich praca: Tarrou proponuje utworzenie formacji sanitarnych, a potem razem z Rieux odwiedza chorych i obozy.

Ich przyjaźń zostaje wypowiedziana dopiero w części IV, na tarasie domu starego astmatyka. Tarrou pyta: Czy czuje pan przyjaźń dla mnie?, a Rieux odpowiada: Tak. Ale aż dotąd brakło nam czasu. Tarrou proponuje: Czy chce pan, żeby ta godzina była godziną przyjaźni? Opowiada wtedy o ojcu, o karze śmierci i o tym, że chce być świętym bez Boga. Potem idą razem kąpać się w morzu, bo jak mówi Tarrou, to zbyt głupie w końcu żyć tylko dżumą. Ta jedna noc wystarcza, żeby przyjaźń stała się dla obu czymś ważnym.

Argument drugi: przyjaźń to obecność w najtrudniejszej chwili (Rieux i Grand, matka Rieux)

Przyjaźń w czasie zarazy nie polega na długich rozmowach, tylko na byciu obok. Rieux od dawna zna Granda, słucha o jego książce i o żonie Jeanne. Gdy w Boże Narodzenie znajduje go chorego na ulicy, odwozi go do mieszkania i czuwa przy nim razem z Tarrou. Na prośbę Granda wrzuca jego rękopis do ognia w kominku, a następnego dnia patrzy z niedowierzaniem, jak przyjaciel wraca do zdrowia.

Podobną rolę odgrywa matka doktora. Cicha i małomówna, zaprzyjaźnia się z Tarrou, a gdy ten choruje, czuwa przy nim razem z synem. Rieux dostrzega, że z matką i z Tarrou łączyła go czułość, której nigdy nie umieli wyrazić słowami.

Argument trzeci: granice przyjaźni w czasie zarazy

Powieść nie idealizuje przyjaźni. Tarrou umiera, gdy epidemia już gaśnie, a narrator pisze, że Tarrou umarł, zanim mieli czas naprawdę przeżyć swą przyjaźń. Rieux pyta siebie, co wygrał, i odpowiada, że tylko tyle, że poznał przyjaźń i pamiętał o niej. Dodaje: Wszystko, co człowiek może wygrać w grze dżumy i życia, to wiedza i pamięć.

Są też relacje, które przyjaźnią nie są. Cottard szuka towarzystwa, bo boi się samotności, a nie dlatego, że kogoś lubi. Ojciec Paneloux, umierając, odrzuca propozycję Rieux, który chce przy nim zostać: Dziękuję. Ale zakonnicy nie mają przyjaciół. Wszystko złożyli w Bogu. Sytuacja skrajna nie tworzy więc przyjaźni sama z siebie. Potrzebni są ludzie, którzy chcą ją przyjąć.

Kontekst historyczny: przyjaźnie z czasów ruchu oporu

Camus pisał „Dżumę” w latach okupacji Francji, gdy sam pracował w konspiracyjnej gazecie „Combat”. Ludzie z ruchu oporu ufali sobie bezwarunkowo, bo od tego zależało ich życie, a jednocześnie często znali się tylko z pseudonimów i mogli w każdej chwili zginąć. Jednym z przyjaciół Camusa był poeta René Leynaud, działacz ruchu oporu, którego Niemcy rozstrzelali w 1944 roku. Po wojnie Camus napisał wstęp do wydania jego wierszy.

Przyjaźń Rieux i Tarrou przypomina takie przyjaźnie: rodzi się w walce, opiera na wspólnych zasadach, a nie na długiej znajomości, i zostaje przerwana przez śmierć.

Podsumowanie

„Dżuma” odpowiada twierdząco: w sytuacji skrajnej przyjaźń jest możliwa, a nawet łatwiej się rodzi, bo ludzi łączy wspólny cel i wspólne zagrożenie. Jest jednak krótka i niedopowiedziana, a jej największą wartością okazuje się pamięć, która zostaje po stracie przyjaciela.

Pytania i odpowiedzi

Jak Rieux i Tarrou zostają przyjaciółmi?

Poznają się przypadkiem na początku epidemii, zbliżają we wspólnej pracy w formacjach sanitarnych, a przyjaźń wypowiadają w nocnej rozmowie na tarasie domu starego astmatyka, po której idą razem kąpać się w morzu.

Co zostaje Rieux po śmierci przyjaciela?

Pamięć. Narrator pisze, że wszystko, co człowiek może wygrać w grze dżumy i życia, to wiedza i pamięć.

Czy w „Dżumie” są relacje, które nie są przyjaźnią?

Cottard zbliża się do ludzi ze strachu przed samotnością i aresztowaniem, a nie z sympatii. Paneloux przed śmiercią mówi, że zakonnicy nie mają przyjaciół.

Jaki inny kontekst można tu wybrać?

Kulturowy: znaczenie przyjaźni w czasie pandemii COVID-19, gdy ludzie zamknięci w domach podtrzymywali więzi na odległość. Przypomina to depesze, którymi mieszkańcy Oranu porozumiewali się z bliskimi.