Prawa boskie a prawa ludzkie. Omów zagadnienie na podstawie „Antygony” Sofoklesa. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
W „Antygonie” król Kreon zabrania pochować Polinika, a jego siostra Antygona łamie zakaz, bo uważa, że ważniejszy jest nakaz bogów. Odpowiedź pokazuje, jak Sofokles ustawia obie racje naprzeciw siebie i komu pod koniec przyznaje słuszność. Kontekst to Ateny V wieku p.n.e., w których powstała tragedia.
Teza
Sofokles pokazuje spór prawa boskiego z prawem ludzkim jako konflikt, w którym każda ze stron ma coś z racji. Antygona broni obowiązku wobec zmarłego, Kreon dba o porządek w mieście po wojnie. Przegrywa jednak ten, kto uznaje swoje prawo za jedyne: Kreon traci rodzinę, a Antygona życie. Pod koniec tragedii większą wagę mają prawa bogów.
Argument pierwszy: Antygona i niepisane prawa bogów
Po wojnie o Teby zginęli obaj bracia Antygony. Kreon, nowy król, kazał pochować z honorami Eteoklesa, który bronił miasta, a zakazał pochować Polinika, który przyprowadził obce wojska. Za złamanie zakazu grozi kara śmierci. Antygona mimo to zasypuje ciało ziemią, a gdy Kreon pyta, dlaczego to zrobiła, odpowiada, że jego ukaz nie może mieć takiej mocy, by łamać prawa boże, Które są wieczne i trwają od wieku
.
Dla niej pochówek to obowiązek wobec rodziny i wobec bogów podziemia, a nie kwestia polityki. Odpowiada Kreonowi, że Czcić swe rodzeństwo nie przynosi wstydu
, i nie ukrywa, że wie, co ją czeka. Jest przekonana, że przed bogami będzie musiała zdać sprawę z tego, co zrobiła, a nie z tego, co jej kazał król.
Argument drugi: Kreon i prawo państwa
Kreon obejmuje władzę w mieście zniszczonym przez wojnę domową. W pierwszej mowie mówi, że państwo jest ważniejsze od prywatnych związków, a przyjacielem jest ten, kto mu służy. Stąd wniosek o Poliniku: Wróg i po śmierci nie stanie się miłym
. Gdyby zdrajca dostał takie same honory jak obrońca, nikt nie widziałby różnicy między jednym a drugim.
Ten argument ma siłę, bo władca naprawdę odpowiada za porządek. Kłopot zaczyna się wtedy, gdy Kreon przestaje odróżniać prawo od własnej woli i kara za pochówek ma dla niego znaczenie większe niż spokój zmarłych czy rodziny.
Argument trzeci: jak Sofokles rozstrzyga spór
Kreon nie słucha nikogo. Syn Hajmon mówi mu, że lud ukradkiem żałuje Antygony, a Marne to państwo, co li panu służy
. Wróżbita Tyrezjasz ostrzega go, że ptaki roznoszą po ołtarzach kawałki ciała Polinika i bogowie nie przyjmują ofiar. Kreon obraża obu i dopiero po groźbie Tyrezjasza zmienia zdanie, ale jest za późno: Antygona wisi w grocie na chuście, Hajmon zabija się obok niej, a Eurydyka, żona Kreona, odbiera sobie życie.
Kreon zostaje sam i sam przyznaje, że stracił wszystko przez własne decyzje. Antygona też zapłaciła śmiercią, ale jej stanowisko potwierdza Tyrezjasz, a los Kreona pokazuje, jak kończy się lekceważenie bogów. Tragedia wyraźnie przyznaje pierwszeństwo prawu boskiemu, choć nie przedstawia Kreona jako złoczyńcy.
Kontekst historyczny: Ateny V wieku p.n.e.
Sofokles pisał „Antygonę” około 442 roku p.n.e. w Atenach, w mieście, w którym obywatele sami stanowili prawa na zgromadzeniu, a sam poeta był dwukrotnie strategiem. Grecy wierzyli jednak także w prawa niepisane, nakazy bogów starsze od jakiejkolwiek ustawy. Widz w teatrze znał oba porządki z własnego życia: wiedział, że obywatel ma słuchać uchwał miasta, ale też że pochówek zmarłego należy do świętych obowiązków.
W tym samym czasie w Atenach toczył się spór, czy prawo jest umową, którą ludzie mogą zmieniać, czy odzwierciedla porządek wyższy od człowieka. Kreon staje po pierwszej stronie, Antygona po drugiej. Dla widza z V wieku to nie była abstrakcja, bo władza Aten opierała się na dekretach, a pamięć o zmarłych na starych obyczajach. To tłumaczy, dlaczego tragedia nie kończy się wygraną Kreona.
Podsumowanie
W „Antygonie” prawo ludzkie nie może sięgać tam, gdzie zaczyna się obowiązek wobec zmarłych i bogów. Kreon i Antygona mają swoje racje, ale tylko jedno z nich uczy się tego, co daje władza nieograniczona. Tragedia pokazuje, gdzie kończy się posłuszeństwo wobec rozkazu.
Pytania i odpowiedzi
Dlaczego Kreon zakazał pochować Polinika?
Uznał go za zdrajcę, który przyprowadził obce wojsko pod mury własnego miasta. Chciał pokazać, że obrońca ojczyzny i jej wróg nie mogą mieć takich samych honorów, nawet po śmierci.
Co to są prawa niepisane?
To nakazy bogów, które według Greków obowiązują wszystkich, choć nikt ich nie spisał ani nie uchwalił. Należy do nich obowiązek pochowania zmarłego. Antygona nazywa je prawami „wiecznymi”.
Czy Kreon ma rację choćby w części?
Tak, w jednym: władca musi dbać o porządek i nie może pozwolić, by ktoś łamał jego rozkazy bezkarnie. Błędem jest to, że nie słucha syna ani wróżbity i uznaje swoją wolę za prawo.
Co mówi Hajmon ojcu o postępku Antygony?
Że lud w mieście litował się nad nią i uważał jej czyn za godny pochwały, ale boi się to powiedzieć królowi. Prosi o rozwagę i dodaje, że państwo, które służy jednemu człowiekowi, jest marne.
Komu pod koniec tragedii przyznać rację?
Można uznać, że Sofokles przyznaje ją Antygonie, bo Kreon ponosi surową karę. Można też bronić tezy, że oboje popełniają ten sam błąd, bo żadne nie chce ustąpić, więc obie racje prowadzą do klęski.
Jaki kontekst wybrać do tego pytania?
Taki, który wyjaśnia temat. Do prawa boskiego i ludzkiego dobrze pasuje kontekst historyczny, czyli Ateny V wieku i spór o to, czym jest prawo. Można też wybrać kontekst biblijny (zasada, że Boga trzeba słuchać bardziej niż ludzi) albo filozoficzny (spór o prawo naturalne).