Motywy literackie w „Antygonie” Sofoklesa
Najważniejsze motywy literackie „Antygony” to miłość, samobójstwo, cierpienie, przeznaczenie i władza. Do tego dochodzą rodzina, bunt wobec władcy, pycha, pogrzeb, kobieta w świecie mężczyzn i samotność.
Miłość i samobójstwo
Motyw miłości
Miłość ukazaną w „Antygonie” można rozpatrywać dwojako: jako wszechpotężne uczucie będące motorem działań bohaterów, ale jednocześnie prowadzące do ich zguby. Zarówno Antygona, jak i Hajmon kochali tak silnie, że postanowili ponieść ofiarę ze swojego życia, choć każde w innym rozumieniu: „Miłości – ni bóg nie ujdzie przed twoim nawałem”
Hajmon nie wyobrażał sobie dalszego życia bez ukochanej i tak jak ona popełnił samobójstwo. Antygona kierowała się sercem (miłością do brata) i nie mogła postąpić wbrew temu, co czuła. Godziłoby to w jej system wartości i przeczyło sumieniu.
Motyw samobójstwa
Kilka postaci dramatu decyduje się ponieść śmierć z własnej ręki. Ów desperacki akt stanowi formę buntu wobec tego, co nieuniknione, sprzeczne z ich koncepcją życia. Jest to ostateczna próba zachowania wolności i udowodnienia tezy, że człowiek decyduje o swoim losie.
Samobójstwo popełnia Antygona – wybiera je zamiast długiej męczeńskiej śmierci, na którą skazał ją Kreon. Czyn Antygony powoduje „lawinę” podobnych. Hajmon, nie mogąc znieść braku ukochanej, przebija się mieczem, a następnie „żelazo w swej piersi” zatapia jego matka - Eurydyka, bo jej ukochany syn i przyszła synowa nie żyją – jakaż więc pociecha dla opuszczonej przez najbliższych matki? Wybór samobójczej śmierci pogłębia rys psychologiczny bohaterów, obrazuje tragizm ich sytuacji, straceńczą próbę zachowania duchowej autonomii.
Sofokles nie pokazuje tych śmierci na scenie, tylko każe je opowiedzieć posłańcom. Antygonę znaleziono w grocie wiszącą na węźle muślinowej chusty. Hajmon po nieudanym zamachu na ojca przebił się własnym mieczem, a Eurydyka, gdy usłyszała o śmierci syna, odeszła za scenę i odebrała sobie życie u stóp ołtarza.
Motyw cierpienia
W „Antygonie” cierpienie towarzyszy bohaterom od samego początku. Jego przyczyną jest dwóch mężczyzn poległych w bratobójczej walce, ale w rozterki duchowe najbardziej wprawia „uczestników” dramatu rozkaz wydany przez władcę. Werdykt Kreona staje się przyczyną nieszczęścia całej rodziny królewskiej.
Samotna w działaniach i w bólu po stracie braci, z których jednemu odmówiono pochówku jest tytułowa postać – Antygona. Siostra (Ismena) nie chce jej pomóc, bo lęka się reakcji władcy, wobec czego dziewczyna musi indywidualnie przyjąć na siebie wszystkie konsekwencje planowanego czynu. Gdy zostaje skazana na śmierć, wznosi pełen żałości lament, który ukazuje jej cierpienie:
„Zginęłam, prawie nie zaznawszy świata. (...) Ani zaznawszy słodyczy wesela, Ni uczuć matki, ni dziatek pieszczoty, Schodzę tak sama i bez przyjaciela, Nieszczęsna, żywa do grobowej groty.”
Ismena cierpi również, boi się złamać rozkaz króla, lecz gdy dowiaduje się o działaniach Antygony, gotowa jest przyjąć część winy na siebie. Nie zgadza się na to jej starsza siostra. W rozpaczy pogrążają się Hajmon i Eurydyka - każde po stracie ukochanej osoby, ale niewątpliwie i Kreon, który ostatecznie oskarża siebie za całokształt nieszczęśliwego splotu wydarzeń:
„O, biada! Win mi nie ujmie nikt inny, Nie ujmie męki ni kaźni! (...) Wiedźcie mnie, sługi, uchodźcie stąd ze mną, Mnie, który syna zabiłem wbrew woli I tamtą. Biada! Aż w oczach mi ciemno.”
W przypadku Hajmona i Eurydyki cierpienie wydaje się być tak ogromne, że tylko śmierć może od niego wyzwolić.
Motyw przeznaczenia
Człowiek ukazany w dziele Sofoklesa to jednostka tragiczna. Jego losem „sterują” bogowie, a ich „plan” musi się wypełnić. Dowodzi tego wspomniany mit o Labdakidach. Wyrocznia delficka orzeka o tym, co się wydarzy i Edyp, mimo że próbuje uniknąć przeznaczenia, paradoksalnie je realizuje. Nad rodem królewskim ciąży fatum. Podobnie jest w „Antygonie”. Wróżbita Tyrezjasz zna przyszłość, ale pojawia się on dopiero na końcu dramatu, gdy wszystko jest już przesądzone.
Teoretycznie to człowiek podejmuje decyzje, dokonuje wyborów, ale gdy godzą i przeczą one boskim planom, jednostka zostaje ukarana i „sprowadzona” na właściwe tory przeznaczenia. To, co „zaplanowali” bogowie musi się wydarzyć. I w owej niemożności działania, przeciwstawienia się losowi tkwi cały tragizm człowieka.
Motyw władzy
W Tebach rządy sprawuje Kreon, a nad Tebami czuwają bogowie, patronem miasta jest Dionizos.
Kreon – jako władca ma prawo wymagać respektowania wydawanych przez niego rozkazów oraz domagać się szacunku ze strony mieszkańców Teb. Choć rządzi samodzielnie, musi przychylać się do zdania ogółu i zasięgać opinii przedstawicieli ludu – Rady Starców. Do niego należą jednak ostateczne decyzje. Kreon podlega władzy „wyższej” – bogów i zobligowany jest do przestrzegania powszechnych norm. Jego działania nie powinny przeczyć wyznawanemu systemowi wartości i podważać praw boskich. Król złamał te reguły. Wierząc w swoją nieomylność i sprawiedliwość, popełnił grzech pychy, zignorował boskie prawidła i został za to surowo ukarany.
Chór kończy tragedię ostrzeżeniem: bogowie „ześlą oni swą zemstę i kary na pychę słowa w człowieku”, a w „klęsk odmęcie” nauczą go „rozumu i miary” w „późnym wieku”. Kreon uczy się tego, gdy rodziny już nie odzyska.
Pozostałe motywy w „Antygonie”
Motyw rodziny i siostrzanej miłości
Cały konflikt zaczyna się od więzów rodzinnych: Antygona łamie zakaz, bo Polinik jest jej bratem. Sofokles pokazuje rodzinę jako zobowiązanie ważniejsze niż polityczne podziały. Antygona mówi do Kreona: „Czcić swe rodzeństwo nie przynosi wstydu” oraz „Współkochać przyszłam, nie współnienawidzić”. Rodzinę rozbija jednak także klątwa Labdakidów i upór Kreona, który traci syna i żonę.
Motyw buntu i nieposłuszeństwa wobec władzy
Antygona jest jednym z najstarszych w literaturze przykładów buntu jednostki wobec władcy. Nie ukrywa swojego czynu, przyznaje się do niego i nie prosi o łaskę. Jej bunt ma charakter moralny: Antygona wypełnia obowiązek wobec zmarłego.
Motyw pychy (hybris) i kary
Kreon wierzy, że jego rozkaz jest ważniejszy od praw bogów. W tragedii greckiej taka postawa nazywa się hybris, czyli pycha, i zawsze prowadzi do kary. Stasimon II i końcowa pieśń chóru mówią to wprost: pycha jest karana, a mądrość polega na rozwadze i pokorze.
Motyw pogrzebu i szacunku dla zmarłych
Pogrzeb Polinika jest zarówno obowiązkiem rodzinnym, jak i religijnym. Według wierzeń Greków dusza niepogrzebanego nie zazna spokoju, a miasto, w którym ciało leży bez grobu, naraża się na gniew bogów. Tyrezjasz mówi Kreonowi: „Ustąp ty śmierci i nie drażń zmarłego”.
Motyw kobiety w świecie mężczyzn
Kreon kilka razy powtarza, że nie pozwoli, żeby kobieta nad nim przewodziła. Ismena przypomina, że kobiety są słabe. Antygona przełamuje ten wzorzec, bo działa odważnie i niezależnie. Jej postawa jest dla greckiego widza zaskakująca, więc Sofokles nadał jej cechy uznawane wtedy za męskie: upór, odwagę, wytrwałość.
Motyw samotności
Antygona jest samotna w swojej decyzji: Ismena odmawia pomocy, chór milczy, a lud boi się odezwać. Idąc na śmierć, skarży się, że schodzi „sama i bez przyjaciela”. Kreon także zostaje na koniec sam, bez rodziny, ale jego samotność jest karą za upór.
Pytania i odpowiedzi
Jakie są najważniejsze motywy w „Antygonie”?
Miłość (siostrzana i narzeczeńska), samobójstwo, cierpienie, przeznaczenie, władza, a obok nich rodzina, bunt wobec władcy, pycha, szacunek dla zmarłych, kobieta w świecie mężczyzn i samotność.
Dlaczego Tyrezjasz nie zmienia biegu wydarzeń, skoro zna przyszłość?
Wróżbita pojawia się dopiero w piątym epejsodionie, gdy wyrok na Antygonę już zapadł. Jego przepowiednia skłania Kreona do ustępstwa, ale zbyt późno, żeby uratować Antygonę, Hajmona i Eurydykę.
Kto popełnia samobójstwo w „Antygonie”?
Antygona, Hajmon i Eurydyka. Dla każdego z nich jest to próba zachowania wolności wobec losu, którego nie da się zmienić.
Czy motyw samotności dotyczy tylko Antygony?
Antygona jest samotna w swojej decyzji, bo Ismena odmawia pomocy. Na końcu samotny jest też Kreon, który traci całą rodzinę, ale jego samotność jest skutkiem uporu.
Jak użyć motywu z „Antygony” w wypracowaniu?
Nazwij motyw, podaj jedną scenę i jeden cytat, a potem odnieś je do tematu. Najczęściej pasuje przy tematach o buncie wobec władzy, sumieniu, miłości do rodziny i konflikcie praw boskich z ludzkimi.