Najważniejsze cytaty z „Antygony”
Cytaty w tym zestawieniu pochodzą z „Antygony” Sofoklesa w przekładzie Kazimierza Morawskiego. Są ułożone według scen i bohaterów, od rozmowy sióstr w prologosie, przez spór Antygony z Kreonem w drugim epejsodionie, po lament Kreona w eksodosie. Przy każdym podano, kto mówi i w której części tragedii.
Jak korzystać z cytatów
Do większości wypowiedzi na maturze wystarczą trzy cytaty. Najbardziej uniwersalne to: „Współkochać przyszłam, nie współnienawidzić” (Antygona, o jej postawie), „Jam to spełniła, zaprzeczyć nie myślę” (przyznanie się do winy) oraz „Bom śmierci ja pewna nawet bez twego ukazu” (gotowość na śmierć). Cytując, podawaj, kto mówi i w której części tragedii. Pamiętaj, że w innych przekładach brzmienie może się różnić.
- Prawo boskie ponad ludzkim: fragment o prawach, „które są wieczne i trwają od wieku”.
- Odwaga Antygony: „Jam to spełniła, zaprzeczyć nie myślę”.
- Miłość do rodzeństwa: „Współkochać przyszłam, nie współnienawidzić”.
- Pycha Kreona: „Więc lud mi wskaże, co ja mam zarządzać?”.
- Wniosek z klęski Hajmona: „Największe klęski płyną z nierozumu” (słowa Posłańca w eksodosie).
Cytaty idą za biegiem tragedii: prologos, epejsodiony II do V rozdzielone pieśniami chóru (stasimonami) i eksodos.
Prologos: dwie siostry wobec zakazu Kreona
Tragedia zaczyna się przed świtem rozmową sióstr przed pałacem w Tebach. Antygona opowiada Ismenie o ukazie Kreona, który zabrania grzebać Polinika pod groźbą ukamienowania, i prosi ją o pomoc. Siostry odpowiadają na ten sam zakaz zupełnie inaczej.
Ismena: posłuszeństwo wobec silniejszego
„Baczyć to trzeba, że my przecie słabe, Do walk z mężczyzną niezdolne niewiasty; Że nam ulegać silniejszym należy, Tych słuchać, nawet i sroższych rozkazów.” (prologos)
Ismena przypomina, jak skończyli jej ojciec, matka i obaj bracia, i dlatego radzi ulec władzy. Prosi przy tym zmarłych o wyrozumienie, bo czuje, że ustępuje przemocy.
Antygona: pogrzeb brata mimo zakazu
„Ja ci nie każę niczego, ni choćbyś Pomóc mi chciała, wdzięczne by mi było, Lecz stój przy twojej myśli, a ja brata Pogrzebię sama, potem zginę z chlubą. Niechaj się zbratam z mym kochanym w śmierci Po świętej zbrodni. A dłużej mi zmarłym Miłą być trzeba niż ziemi mieszkańcom, Bo tam zostanę na wieki; tymczasem Ty tu znieważaj święte prawa bogów.” (prologos)
Antygona niczego nie wymaga od siostry. Sama pochowa brata, a śmierć uważa za cenę, którą warto zapłacić, bo zmarłym ma być miła dłużej niż żywym. Ostatni wers, „Ty tu znieważaj święte prawa bogów”, jest gorzkim poleceniem: skoro Ismena boi się Kreona, niech zostanie przy swoim.
Epejsodion II: Antygona przed Kreonem
W drugim epejsodionie Strażnik przyprowadza Antygonę przed króla. Przyznaje się do czynu, a rozmowa z Kreonem toczy się krótkimi replikami, w których każde zdanie jednego rozmówcy zbija drugie.
Antygona: pogrzeb należy się każdemu bratu
„Nie jak niewolnik, lecz jak brat on zginął.” – (podczas rozmowy z Kreonem, epejsodion II)
To odpowiedź na pytanie Kreona, czy Antygona uczci „złoczyńcę” na równi z Eteoklesem. Gdy król przypomina, że Polinik pustoszył kraj, ona odpowiada: „A jednak Hades pożąda praw równych”. Dla niej zmarły ma prawo do pogrzebu bez względu na to, po której stronie walczył.
„Współkochać przyszłam, nie współnienawidzić.” (epejsodion II)
Te słowa padają tuż po zdaniu Kreona: „Wróg i po śmierci nie stanie się miłym”. Antygona odmawia wejścia w logikę wrogości, dlatego uchodzą za jej najsłynniejszą wypowiedź.
Odpowiedź Kreona
„Jeśli chcesz kochać, kochaj ich w Hadesie. U mnie nie będzie przewodzić kobieta.” (epejsodion II)
Kreon nie odpowiada na argument o miłości. Odsyła Antygonę do Hadesu i dodaje, że kobieta nie będzie nim rządzić. Tę samą myśl powtórzy w rozmowie z synem.
Antygona i Ismena przed królem
Do tej samej sceny należy rozmowa sióstr. Ismena, przyprowadzona przed Kreona, chce wziąć na siebie połowę winy, ale Antygona ją odtrąca: „Słowami świadczyć miłość — to nie miłość”. Kończy się to pożegnaniem i uwagą Kreona o obu dziewczętach.
„Bądź zdrowa, żyjesz – a moja już dusza W krainie śmierci... zmarłym świadczyć może.” (epejsodion II)
Antygona żegna siostrę: Ismena żyje, a ona sama już należy do zmarłych. Wcześniej mówi jej: „Wybrałaś życie — ja życia ofiarę”.
„Z dziewcząt się jednej teraz zwichnął rozum, Druga od młodu wciąż była szalona.” (epejsodion II)
„O władco, w ludziach zgnębionych nieszczęściem Umysł się chwieje pod ciosów obuchem.” (epejsodion II)
Kreon uważa, że jedna z sióstr oszalała, a druga zawsze była szalona. Ismena odpowiada, że nieszczęście odbiera ludziom rozum. W ustach Kreona „szaleństwo” oznacza sprzeciw wobec jego władzy.
Epejsodion III: Kreon o władzy i posłuszeństwie
W trzecim epejsodionie przychodzi do Kreona jego syn Hajmon, narzeczony Antygony. Król odpowiada mu długim wywodem o porządku w państwie, który kończy słowami z cytatu poniżej.
„Tak więc wypada strzec prawa i władzy I nie ulegać niewiast samowoli. Jeżeli upaść, to z ręki paść męskiej, Bo hańba doznać od niewiasty klęski.” (epejsodion III)
Kreon przeciwstawia „nierząd” (czyli bezład) posłuszeństwu i wiąże władzę z męską siłą: najgorsza byłaby dla niego klęska poniesiona od kobiety. Dlatego spór z Antygoną staje się dla niego sprawą honoru. Hajmon mówi ojcu, że głos ludu w Tebach brzmi inaczej, a Kreon odpowiada: „Więc lud mi wskaże, co ja mam zarządzać?”. Syn kończy to zdaniem: „Marne to państwo, co li panu służy”.
Stasimony: chór o losie rodu i o miłości
Pieśni chóru komentują wydarzenia, więc często zawierają najbardziej uogólniające cytaty. Drugi stasimon mówi o przekleństwie Labdakidów, trzeci o miłości.
Stasimon II: przekleństwo Labdakidów
„Szczęśliwy, kogo w życiu klęski nie dosięgły! Bo skoro bóg potrząśnie domowymi węgły, Z jednego gromu cały szereg nieci, Po ojcach godzi i w dzieci.” (stasimon II)
„Tak już od wieków w Labdakidów domy, Po dawnych gromach nowe godzą gromy; Bóle minionych pokoleń Nie niosą ulg i wyzwoleń. I ledwie słońce promienie rozpostrze, Ponad ostatnią odnogą rodzeństwa, A już bóstw krwawych podcina ją ostrze, Obłęd i szału przekleństwa.” (stasimon II)
„Mienią dobrymi ci nieprawe czyny, Którym bóg zmieszał rozumy! Nikt się na ziemi nie ustrzeże winy.” (stasimon II)
Chór śpiewa po skazaniu sióstr. Mówi, że klęska rodu Edypa przechodzi z pokolenia na pokolenie i że gdy wydaje się, że ostatnia odnoga rodzeństwa może przetrwać, bogowie znów uderzają. W ostatniej strofie ostrzega, że ludzie „w przystępie dumy” nazywają dobrym to, co jest złe.
Stasimon III: potęga miłości
„Miłości, któż się wyrwie z twych obierzy, Miłości, która runiesz na ofiary, W gładkich dziew licach, gdy rozniecisz czary. Kroczysz po morzu i wśród chat pasterzy, Ni bóg nie ujdzie przed twoim nawałem, Ani śmiertelny. Kim władasz, wre szałem.” (stasimon III)
Pieśń następuje po kłótni Kreona z Hajmonem. Chór mówi, że miłość działa na bogów i na ludzi, może sprowadzić człowieka z drogi słuszności i, jak w poprzedniej scenie, „spory szerzy wśród jednej rodziny”.
Epejsodion IV: Antygona idzie na śmierć
W czwartym epejsodionie Kreon każe odprowadzić Antygonę do grobowca w skale. Zanim odejdzie, żegna się z życiem w długim lamencie, a chór odpowiada jej uwagami o pysze i rodowym przekleństwie.
Między życiem a śmiercią
„Anim ja zmarła, ani też przy życiu; Śmierć już mnie trzyma w swym mroźnym spowiciu.” (epejsodion IV)
Antygona mówi o sobie jak o kimś, kto nie należy już do żadnego świata: nie jest ani żywa, ani zmarła. Idzie do skalnego grobowca „nie opłakana przez przyjaciół żale”.
„Klątwą brzemienna dziś do was podążę, Dziewiczość niosąc wam serca. O drogi bracie, złowrogie twe śluby Były początkiem pogromu i zguby; Tyś - choć zmarły – mój morderca.” (epejsodion IV)
Dalej Antygona myśli o rodzicach i bracie. Wspomina małżeństwo Edypa i Jokasty, a bratu przypisuje początek klęski i nazywa go „mordercą”, bo to pogrzeb Polinika sprowadził na nią wyrok.
Grób jako łożnica
„Grobie, ty moja łożnico miłości, Mieszkanie wieczne, ciemnico sklepiona!” (epejsodion IV)
Antygona nazywa grób łożnicą, bo umiera niezamężna: odchodzi, „ani zaznawszy słodyczy wesela”. Spodziewa się spotkać ojca, matkę i brata. Zauważa też, że ma uznanie „u szlachetnych ludzi”, a potępienie ze strony Kreona.
Epejsodion V i eksodos: nierozum i klęska Kreona
Najbardziej przejmujące cytaty o rozumie i nierozumie padają pod koniec tragedii. Kreon najpierw lekceważy przestrogę wróżbity Tyrezjasza, a potem sam nazywa swoje czyny obłędem.
Epejsodion V: spór z Tyrezjaszem
„O ile klęską największą nierozum” (epejsodion V)
Tyrezjasz pyta, ile rozsądek góruje nad skarbami, i Kreon odpowiada zdaniem z cytatu. Przyznaje, że nierozum jest największą klęską, ale nie widzi, że dotyczy to jego samego. Wróżbita mówi mu wprost: „Ciężko ty na tę zapadłeś chorobę”.
Eksodos: Posłaniec i Kreon
„Nieszczęściem dowiódł, że wśród ludzi tłumu Największe klęski płyną z nierozumu.” (eksodos)
Te słowa wypowiada Posłaniec, który opowiada o śmierci Hajmona, zabitego przy zwłokach Antygony. Brzmią jak podsumowanie całej tragedii.
„Przejrzałem biedny: jakiś bóg złowrogi Zwalił na głowę swe brzemię Na szału popchnął mnie drogi’ Szczęście mi zdeptał, wbił w ziemię O biada! Do zguby Wiodą śmiertelnych rachuby.” (eksodos)
Kreon wnosi na scenę ciało syna i mówi: „Mój obłęd zmiażdżył to życie”. Chór odpowiada, że zbyt późno poznaje, co słuszne. W cytowanych słowach Kreon tłumaczy swoje czyny działaniem złowrogiego boga i szałem.
„O, ja nieszczęsny! O, biada mi, biada! W toń nieszczęść sunę spienioną.” (eksodos)
Po wiadomości o śmierci Eurydyki Kreon pragnie śmierci: pyta, dlaczego nikt nie zada mu ciosu mieczem. Posłaniec odpowiada, że umierając, Eurydyka miotała na niego przekleństwa.
Cytaty z objaśnieniem
| Cytat | Kto i kiedy | Co oznacza |
|---|---|---|
| „Jam to spełniła, zaprzeczyć nie myślę.” | Antygona, epejsodion II | otwarte przyznanie się do czynu, odwaga |
| „Współkochać przyszłam, nie współnienawidzić.” | Antygona, epejsodion II | miłość ważniejsza od podziałów politycznych |
| „Czcić swe rodzeństwo nie przynosi wstydu.” | Antygona, epejsodion II | obowiązek wobec rodziny |
| „Nie jak niewolnik, lecz jak brat on zginął.” | Antygona, epejsodion II | Polinik zasługuje na pogrzeb jak brat |
| „Wróg i po śmierci nie stanie się miłym.” | Kreon, epejsodion II | nie zmienia zdania o wrogu nawet po jego śmierci |
| „U mnie nie będzie przewodzić kobieta.” | Kreon, epejsodion II | pogarda dla kobiet i lęk o autorytet |
| „Słowami świadczyć miłość — to nie miłość.” | Antygona do Ismeny | miłość mierzy się czynem |
| „Marne to państwo, co li panu służy.” | Hajmon, epejsodion III | państwo nie może być własnością jednego władcy |
| „Więc lud mi wskaże, co ja mam zarządzać?” | Kreon, epejsodion III | odrzucenie głosu ludu, początek tyranii |
| „Upór jest zawsze nierozumu znakiem.” | Tyrezjasz, epejsodion V | ostrzeżenie przed pychą |
| „Mój obłęd zmiażdżył to życie.” | Kreon, eksodos | przyznanie się do winy |
| „Największe klęski płyną z nierozumu.” | Posłaniec, eksodos | wniosek z klęski Hajmona |
Pytania i odpowiedzi
Który cytat z „Antygony” jest najsłynniejszy?
„Współkochać przyszłam, nie współnienawidzić”. Antygona wypowiada te słowa w drugim epejsodionie, odpowiadając Kreonowi, który przed chwilą powiedział: „Wróg i po śmierci nie stanie się miłym”. W jednym zdaniu mieści się jej postawa.
Jaki cytat pokazuje przekonanie Antygony o prawie bogów?
Słowa o „świętych prawach bożych”, które „są wieczne i trwają od wieku, że ich początku nikt zbadać nie może”. Antygona mówi Kreonowi, że jego ukaz nie ma siły, żeby je łamać.
Jaki cytat pokazuje pychę Kreona?
„Więc lud mi wskaże, co ja mam zarządzać?”, wypowiedziane po radzie Hajmona w trzecim epejsodionie, oraz „U mnie nie będzie przewodzić kobieta” z drugiego.
Kto mówi, że „największe klęski płyną z nierozumu”?
Posłaniec w eksodosie, gdy opowiada o śmierci Hajmona. To zdanie podsumowuje losy Kreona, który dopiero po stracie syna rozpoznaje własny błąd.
Skąd pochodzi cytat „Nie jak niewolnik, lecz jak brat on zginął”?
Antygona mówi go w drugim epejsodionie do Kreona, który pyta, czy uczci Polinika na równi z Eteoklesem.