Plan wydarzeń części I „Dziadów”: kolejne sceny fragmentu
Część I „Dziadów” Adama Mickiewicza to niedokończony fragment z podtytułem „Widowisko”. Poeta napisał go w latach dwudziestych XIX wieku i nie doprowadził do końca, a drukiem utwór ukazał się dopiero po jego śmierci. Tekst urywa się w środku rozmowy Gustawa z myśliwym, więc nie ma zakończenia. W numeracji wydań stoi na początku cyklu, ale nie tworzy jednej fabuły z częściami II, III i IV.
Czym jest część I „Dziadów”
Zachowany rękopis ma kilka scen, które łączy noc i temat tęsknoty. Jest w nim samotna dziewczyna z książką, wiejski obrzęd ku czci zmarłych, ludowa ballada i młody poeta błądzący po lesie. Pod ostatnim wersem wydawcy umieszczają uwagę, że na tym rękopis się kończy.
Pozostałe części mają osobne tytuły i osobne wydarzenia. Część II (wydana w 1823 roku) pokazuje obrzęd dziadów, część IV (też z 1823 roku) opowiada o Gustawie i Księdzu, a część III (z 1832 roku) dzieje się w Wilnie, w więzieniu i w salonach Senatora. Z częścią I łączy je przede wszystkim postać Gustawa. W Prologu części III Konrad zapisze na ścianie celi, że Gustaw umarł, a narodził się Konrad.
Plan wydarzeń części I
- Pokój Dziewicy. Dziewica kończy czytać romans „Valerie”, a świeca gaśnie. Żal jej bohaterów, bo uważa, że tak piękna miłość nie ma na ziemi szans. Zazdrości Walerii kochanka i opowiada, jak sama wypatruje takiego mężczyzny w każdej nowej twarzy.
- Marzenie o bratniej duszy. Dziewica porównuje swoje życie do losu rozbitka na dzikiej wyspie, który codziennie szuka drugiego człowieka. Wierzy, że w przyrodzie każda istota ma swoją „bliźnią”, więc gdzieś musi żyć ktoś, kto myśli tak samo jak ona. Chce go spotkać choćby na chwilę, wzrokiem albo słowem.
- Guślarz wzywa na obrzęd. Na scenę wchodzi chór wieśniaków z jedzeniem i napojami. Guślarz prowadzi ich cicho na cmentarz, bo ksiądz nie pozwala na gusła.
- Pieśń do Dziewczyny. Chór młodzieńców zwraca się do młodej wdowy (didaskalia odsyłają do ballady „Romantyczność”). Radzi jej, żeby nie płakała, bo wkrótce pokocha innego, a zmarły szuka już miejsca w niebie. Dla niego ma dać na mszę, dla żywych ma mieć dobre słowo.
- Pieśń do Starca. Młodzieńcy proszą Starca, żeby nie tęsknił za zmarłymi. Radzą mu szukać umarłych „pośród nas żywych”.
- Wezwanie Guślarza. Guślarz zaprasza na obrzęd wszystkich, którzy rozpaczają i wspominają dawne chwile. Kończy słowami o drodze „od mędrców do guślarzy”.
- Dziecię i Starzec. Dziecię boi się nocy i prosi, żeby wrócić do chaty. Starzec ledwo widzi i słyszy, ale idzie na cmentarz sam, tak jak co roku. Prosi Boga, żeby jego wnuk umarł młodo, a od chłopca chce usłyszeć ulubioną piosenkę.
- Ballada o młodzieńcu zaklętym. Dziecię śpiewa o Twardowskim, który w zamku znajduje młodzieńca przykutego przed zwierciadłem. Młodzieniec zamienia się w kamień, pyta o Olgierda oraz o Poraja i Marylę. Gdy rycerz chce stłuc zwierciadło, prosi o nie, całuje je i cały staje się kamieniem.
- Chór młodzieży na drodze. Młodzi mają stanąć w połowie drogi między wsią a cmentarzem. Chór ostrzega, że kto w młodości zanuci pieśń żałoby, będzie ją nucił zawsze, a kto młody odwiedza groby, już z nich nie wróci.
- Pieśń Strzelca. Słychać pieśń myśliwego, który nazywa siebie: „Król lasów, pan zwierza”.
- Gustaw w lesie. Gustaw zbłądził na polowaniu i wraca bez zwierzyny. Mówi: „Spolowałem piosenkę!”. Rozpala ogień, żeby towarzysze go znaleźli. Przyznaje, że wyjechał w pole, bo ucieka od nudy i szuka samotności. Czuje, że ktoś go obserwuje jak cień, i woła tajemniczą zjawę: „Gdzież jesteś, samotności córo tajemnicza?”.
- Rozmowa ze Strzelcem. Śpiewa jeszcze Myśliwy Czarny, a potem odzywa się Strzelec. Mówi Gustawowi, że poluje w nocy na kochanki, i prosi o szczerą rozmowę. Gustaw odmawia pomocy nieznajomego. Strzelec ostrzega, że jakaś istota śledzi Gustawa i chce go nawiedzić w ludzkiej postaci. Gustaw każe mu się nie zbliżać. Na tym rękopis się kończy.
Trzy wątki fragmentu
Pierwszy wątek to tęsknota za kimś, kogo się nie zna. Dziewica mówi o „istocie bliźniej”, a Gustaw opisuje, że w nocy czuje „drugie serca bicia”. Oboje są samotni wśród ludzi i oboje wierzą, że gdzieś istnieje osoba stworzona dla nich.
Drugi wątek to obrzęd i rozmowa żywych ze zmarłymi. Guślarz zbiera lud w tajemnicy przed księdzem, a chór młodzieńców uczy Starca i Dziewczynę, żeby po stracie bliskich wracać do żywych. Najkrótsza rada brzmi: „Szukaj umarłych pośród nas żywych”.
Trzeci wątek to zwierciadło. Na scenie w pokoju Dziewicy stoi wielkie zwierciadło, w balladzie młodzieniec całuje zwierciadło i staje się kamieniem, a Gustaw opowiada, że kiedy czytał samotnie, mignęła mu naprzeciw zwierciadła „lekka postać”.
Co łączy część I z częścią IV
Gustaw z części I jest młodym poetą, który ucieka przed nudą i woła nieznaną dziewczynę: „Ach, bądź ty ze mną, świata się wyrzeknę!”. W części IV ten sam Gustaw przychodzi do domu Księdza w przebraniu Pustelnika, mówi o sobie „Jestem pustelnik” i opowiada o ukochanej Maryli, która wyszła za innego.
Imię Maryli pada też w balladzie z części I, bo młodzieniec zaklęty pyta rycerza o Poraja i o „nadobnej Maryli”, której Poraj „ubóstwiał wdzięki”. Ballada nie rozstrzyga, kim są ci bohaterowie, a część IV nie wraca do tej historii. Pozostaje podobieństwo: mężczyzna, który tkwi w dawnej miłości tak mocno, że świat wokół niego znika.
Pytania i odpowiedzi
Dlaczego część I „Dziadów” urywa się w środku sceny?
Mickiewicz nie dokończył tego utworu. Zachowany rękopis kończy się rozmową Gustawa ze Strzelcem, a po ostatnim wersie wydawcy dodają uwagę, że na tym rękopis się kończy. Nie wiadomo, jak miała przebiegać dalsza część rozmowy.
Gdzie i kiedy dzieją się wydarzenia części I?
Nocą. Pierwsza scena toczy się w pokoju Dziewicy, potem akcja przenosi się na drogę w połowie dystansu między wsią a cmentarzem, gdzie młodzież czeka podczas obrzędu, a na końcu do lasu, w którym błądzi Gustaw. Dokładnej daty tekst nie podaje.
O czym opowiada ballada o młodzieńcu zaklętym?
To pieśń, którą na prośbę Starca śpiewa Dziecię. Rycerz z Twardowa zdobywa zamek i znajduje w nim młodzieńca przykutego łańcuchem przed zwierciadłem, który od dwustu lat zamienia się w kamień. Młodzieniec pyta o dawny świat i o ukochaną, a kiedy rycerz chce rozbić lustro, całuje je i zamienia się w głaz.
Co znaczy dopisek „ob. Romantyczność” przy Dziewczynie?
Didaskalia odsyłają czytelnika do ballady Mickiewicza „Romantyczność”. Dziewczyna, do której zwraca się chór młodzieńców, jest młodą kobietą opłakującą zmarłego ukochanego, podobnie jak Karusia z tamtej ballady.