DziadyAdam Mickiewicz

Plan wydarzeń części I „Dziadów”: kolejne sceny fragmentu

Część I „Dziadów” Adama Mickiewicza to niedokończony fragment z podtytułem „Widowisko”. Poeta napisał go w latach dwudziestych XIX wieku i nie doprowadził do końca, a drukiem utwór ukazał się dopiero po jego śmierci. Tekst urywa się w środku rozmowy Gustawa z myśliwym, więc nie ma zakończenia. W numeracji wydań stoi na początku cyklu, ale nie tworzy jednej fabuły z częściami II, III i IV.

Czym jest część I „Dziadów”

Zachowany rękopis ma kilka scen, które łączy noc i temat tęsknoty. Jest w nim samotna dziewczyna z książką, wiejski obrzęd ku czci zmarłych, ludowa ballada i młody poeta błądzący po lesie. Pod ostatnim wersem wydawcy umieszczają uwagę, że na tym rękopis się kończy.

Pozostałe części mają osobne tytuły i osobne wydarzenia. Część II (wydana w 1823 roku) pokazuje obrzęd dziadów, część IV (też z 1823 roku) opowiada o Gustawie i Księdzu, a część III (z 1832 roku) dzieje się w Wilnie, w więzieniu i w salonach Senatora. Z częścią I łączy je przede wszystkim postać Gustawa. W Prologu części III Konrad zapisze na ścianie celi, że Gustaw umarł, a narodził się Konrad.

Plan wydarzeń części I

  1. Pokój Dziewicy. Dziewica kończy czytać romans „Valerie”, a świeca gaśnie. Żal jej bohaterów, bo uważa, że tak piękna miłość nie ma na ziemi szans. Zazdrości Walerii kochanka i opowiada, jak sama wypatruje takiego mężczyzny w każdej nowej twarzy.
  2. Marzenie o bratniej duszy. Dziewica porównuje swoje życie do losu rozbitka na dzikiej wyspie, który codziennie szuka drugiego człowieka. Wierzy, że w przyrodzie każda istota ma swoją „bliźnią”, więc gdzieś musi żyć ktoś, kto myśli tak samo jak ona. Chce go spotkać choćby na chwilę, wzrokiem albo słowem.
  3. Guślarz wzywa na obrzęd. Na scenę wchodzi chór wieśniaków z jedzeniem i napojami. Guślarz prowadzi ich cicho na cmentarz, bo ksiądz nie pozwala na gusła.
  4. Pieśń do Dziewczyny. Chór młodzieńców zwraca się do młodej wdowy (didaskalia odsyłają do ballady „Romantyczność”). Radzi jej, żeby nie płakała, bo wkrótce pokocha innego, a zmarły szuka już miejsca w niebie. Dla niego ma dać na mszę, dla żywych ma mieć dobre słowo.
  5. Pieśń do Starca. Młodzieńcy proszą Starca, żeby nie tęsknił za zmarłymi. Radzą mu szukać umarłych „pośród nas żywych”.
  6. Wezwanie Guślarza. Guślarz zaprasza na obrzęd wszystkich, którzy rozpaczają i wspominają dawne chwile. Kończy słowami o drodze „od mędrców do guślarzy”.
  7. Dziecię i Starzec. Dziecię boi się nocy i prosi, żeby wrócić do chaty. Starzec ledwo widzi i słyszy, ale idzie na cmentarz sam, tak jak co roku. Prosi Boga, żeby jego wnuk umarł młodo, a od chłopca chce usłyszeć ulubioną piosenkę.
  8. Ballada o młodzieńcu zaklętym. Dziecię śpiewa o Twardowskim, który w zamku znajduje młodzieńca przykutego przed zwierciadłem. Młodzieniec zamienia się w kamień, pyta o Olgierda oraz o Poraja i Marylę. Gdy rycerz chce stłuc zwierciadło, prosi o nie, całuje je i cały staje się kamieniem.
  9. Chór młodzieży na drodze. Młodzi mają stanąć w połowie drogi między wsią a cmentarzem. Chór ostrzega, że kto w młodości zanuci pieśń żałoby, będzie ją nucił zawsze, a kto młody odwiedza groby, już z nich nie wróci.
  10. Pieśń Strzelca. Słychać pieśń myśliwego, który nazywa siebie: „Król lasów, pan zwierza”.
  11. Gustaw w lesie. Gustaw zbłądził na polowaniu i wraca bez zwierzyny. Mówi: „Spolowałem piosenkę!”. Rozpala ogień, żeby towarzysze go znaleźli. Przyznaje, że wyjechał w pole, bo ucieka od nudy i szuka samotności. Czuje, że ktoś go obserwuje jak cień, i woła tajemniczą zjawę: „Gdzież jesteś, samotności córo tajemnicza?”.
  12. Rozmowa ze Strzelcem. Śpiewa jeszcze Myśliwy Czarny, a potem odzywa się Strzelec. Mówi Gustawowi, że poluje w nocy na kochanki, i prosi o szczerą rozmowę. Gustaw odmawia pomocy nieznajomego. Strzelec ostrzega, że jakaś istota śledzi Gustawa i chce go nawiedzić w ludzkiej postaci. Gustaw każe mu się nie zbliżać. Na tym rękopis się kończy.

Trzy wątki fragmentu

Pierwszy wątek to tęsknota za kimś, kogo się nie zna. Dziewica mówi o „istocie bliźniej”, a Gustaw opisuje, że w nocy czuje „drugie serca bicia”. Oboje są samotni wśród ludzi i oboje wierzą, że gdzieś istnieje osoba stworzona dla nich.

Drugi wątek to obrzęd i rozmowa żywych ze zmarłymi. Guślarz zbiera lud w tajemnicy przed księdzem, a chór młodzieńców uczy Starca i Dziewczynę, żeby po stracie bliskich wracać do żywych. Najkrótsza rada brzmi: „Szukaj umarłych pośród nas żywych”.

Trzeci wątek to zwierciadło. Na scenie w pokoju Dziewicy stoi wielkie zwierciadło, w balladzie młodzieniec całuje zwierciadło i staje się kamieniem, a Gustaw opowiada, że kiedy czytał samotnie, mignęła mu naprzeciw zwierciadła „lekka postać”.

Co łączy część I z częścią IV

Gustaw z części I jest młodym poetą, który ucieka przed nudą i woła nieznaną dziewczynę: „Ach, bądź ty ze mną, świata się wyrzeknę!”. W części IV ten sam Gustaw przychodzi do domu Księdza w przebraniu Pustelnika, mówi o sobie „Jestem pustelnik” i opowiada o ukochanej Maryli, która wyszła za innego.

Imię Maryli pada też w balladzie z części I, bo młodzieniec zaklęty pyta rycerza o Poraja i o „nadobnej Maryli”, której Poraj „ubóstwiał wdzięki”. Ballada nie rozstrzyga, kim są ci bohaterowie, a część IV nie wraca do tej historii. Pozostaje podobieństwo: mężczyzna, który tkwi w dawnej miłości tak mocno, że świat wokół niego znika.

Pytania i odpowiedzi

Dlaczego część I „Dziadów” urywa się w środku sceny?

Mickiewicz nie dokończył tego utworu. Zachowany rękopis kończy się rozmową Gustawa ze Strzelcem, a po ostatnim wersie wydawcy dodają uwagę, że na tym rękopis się kończy. Nie wiadomo, jak miała przebiegać dalsza część rozmowy.

Gdzie i kiedy dzieją się wydarzenia części I?

Nocą. Pierwsza scena toczy się w pokoju Dziewicy, potem akcja przenosi się na drogę w połowie dystansu między wsią a cmentarzem, gdzie młodzież czeka podczas obrzędu, a na końcu do lasu, w którym błądzi Gustaw. Dokładnej daty tekst nie podaje.

O czym opowiada ballada o młodzieńcu zaklętym?

To pieśń, którą na prośbę Starca śpiewa Dziecię. Rycerz z Twardowa zdobywa zamek i znajduje w nim młodzieńca przykutego łańcuchem przed zwierciadłem, który od dwustu lat zamienia się w kamień. Młodzieniec pyta o dawny świat i o ukochaną, a kiedy rycerz chce rozbić lustro, całuje je i zamienia się w głaz.

Co znaczy dopisek „ob. Romantyczność” przy Dziewczynie?

Didaskalia odsyłają czytelnika do ballady Mickiewicza „Romantyczność”. Dziewczyna, do której zwraca się chór młodzieńców, jest młodą kobietą opłakującą zmarłego ukochanego, podobnie jak Karusia z tamtej ballady.