DziadyAdam Mickiewicz

Ksiądz z części IV „Dziadów”: charakterystyka postaci

Ksiądz z części IV „Dziadów” to wiejski duchowny, który w noc zaduszną mieszka z dziećmi i odmawia modlitwę za dusze w czyśćcu. Okazuje się dawnym nauczycielem Gustawa, który wraca do niego jako Pustelnik. Ksiądz jest dobry, pobożny i rozsądny, ale nie rozumie cierpienia młodego człowieka i odrzuca wszystko, co uważa za zabobon. Jego rozmowa z Gustawem to spór romantyka z racjonalistą.

Ksiądz w skrócie

Kim jest
wiejski duchowny, wdowiec, nauczyciel w szkole, do której chodził Gustaw
Miejsce akcji
jego mieszkanie w noc zaduszną, z dwiema świecami na stole i zegarem na ścianie
Cechy
pobożność, dobroć, rozsądek, nieufność do zabobonów
Spór z Gustawem
racjonalista kontra romantyk: rozum i nauka Kościoła przeciw uczuciu i wierze w duchy
Ważne sceny
powitanie Pustelnika, rozpoznanie Gustawa, rozmowa o Dziadach, noc cudów

Nauczyciel i wdowiec

Ksiądz mieszka w niewielkim domu i uczy dzieci. Gdy akcja się zaczyna, każe im wstać od stołu i pomodlić się za zmarłych, bo „dzień dzisiejszy Kościół święci” za dusze cierpiące w czyśćcu. Gustaw wspomina potem, że za jego czasów to właśnie w tym domu spędzał każdą wolną chwilę. Ksiądz mówi mu później: „Ty niegdyś w mojej szkole ozdoba młodzieży, Na tobie najpiękniejszem zakładał nadzieje”.

Duchowny przeżył wiele strat. Mówi o sobie: „Po ojcu i po matce już mówię pacierze, Dwoje małych dziateczek aniołkami w niebie”. Straciła też żonę, którą kochał „tak szczerze”. Mimo to nie okazuje buntu. Przyjmuje śmierć słowami: „Pan Bóg daje, Pan Bóg bierze!”.

Spotkanie z Pustelnikiem

Gdy w drzwiach staje dziwnie ubrany gość, a dzieci krzyczą „trup!”, Ksiądz jest zmieszany, ale pyta spokojnie, kim jest. Pustelnik prosi o wskazanie drogi do śmierci. Ksiądz odpowiada: „My, księża, tylko błędne prostujemy ścieżki”. Pustelnik zarzuca mu, że siedzi przy kominie z dziećmi i „o nic nie dbasz”, gdy na świecie giną narody i kochankowie. Ksiądz zauważa na stronie: „Ja swoje, a on swoje; — nie widzi, nie słucha”. Przemoczonemu gościowi daje ogień, jedzenie i napój, a dzieciom każe się nim zająć. Mówi do siebie, że trzeba z nim innego sposobu.

Kiedy Pustelnik opowiada o kobiecie, której już nie ma, Ksiądz zaczyna go rozumieć. Pyta, czy ta, której gość płacze, nie jest przypadkiem żywa. Gdy gaśnie świeca, Ksiądz wciąż patrzy na nią zdziwiony. W końcu wpatruje się w twarz Pustelnika i rozpoznaje Gustawa: „Gustaw! ty Gustaw!”, „Uczeń mój! syn mój!”. Pyta, gdzie zniknął, dlaczego nie napisał ani słowa.

Gustaw odpowiada gniewem: „Ty mnie zabiłeś! — ty mnie nauczyłeś czytać!”. Ksiądz jest zaskoczony i zraniony: „Ja ciebie chciałem zgubić? mam sumnienie czyste! Kochałem cię jak syna!”. Gustaw później mówi o zmarłych uczniach Księdza: „Których ty wyobraźnią w górne pchnąłeś loty, Których wrodzony ogień podniecałeś sztucznie”.

Spór dwóch postaw

Ksiądz pociesza Gustawa tak, jak umie. Przypomina, że są tysiące biedniejszych od niego, a człowiek jest stworzony „dla dobra bliźnich swoich”. Ostrzega, że „gnuśnik tylko zawczasu zamyka się w grobie”. Zapewnia też, że rozdzieleni kochankowie jeszcze się spotkają: „Idą ku sobie gwiazdy, choć je mgły zaciemią”, a „namiętność, choć zbytnią, Pan Bóg wam przebaczy”. Są to rady doświadczonego duszpasterza, ale Gustaw ich nie przyjmuje.

Największe starcie dotyczy Dziadów. Gustaw pyta, czy Ksiądz wierzy w piekło i czyściec. Ksiądz odpowiada: „Ja we wszystko wierzę, Cokolwiek w Piśmie Świętym Chrystus nam ogłasza”. Gustaw dopytuje, dlaczego zniósł obrzęd Dziadów. Ksiądz tłumaczy: „Ta uroczystość ciągnie z pogaństwa początek”, a Kościół daje mu władzę „oświecać lud, wytępiać reszty zabobonu”. Gdy Gustaw prosi o przywrócenie Dziadów, Ksiądz odmawia: obrzęd „pospólstwo nasze w grubej utwierdza ciemnocie”. Gustaw pyta więc z ironią, czy żadnych duchów nie ma. Mówi, że ludzie znają się na kołach i sprężynach, ale nie widzą ręki, która je porusza.

Ksiądz opiera się na Piśmie Świętym i nauce Kościoła, a Gustaw na tym, co czuje i widzi. Gustaw wierzy, że świat ma duszę i że zmarli o sobie przypominają. Ksiądz uważa taką wiarę za pozostałość pogaństwa.

Noc cudów: Ksiądz wobec duchów

W trakcie wieczoru dzieją się rzeczy, których nie da się wytłumaczyć rozsądkiem. Gasną kolejne świece, rozlega się głos z kantorka, a Pustelnik mówi do duchów. Ksiądz szuka racjonalnych wyjaśnień. Pyta „Kto to zgasił świecę?”, a Gustaw odpowiada: „Każdy cud chcesz tłumaczyć; biegaj do rozumu…”.

Gdy z kantorka odzywa się dusza, Ksiądz traci spokój: „W imię Ojca… niech biega… Altarystę zbudzi, Słowo stało się ciałem!”. Zwraca się do Gustawa słowami „ach, to upiór! mara!”. Człowiek, który wcześniej bronił rozumu przeciw zabobonowi, sam ulega przerażeniu. Gustaw zwraca mu uwagę: „Wstydź się, wstydź się, mój ojcze, gdzie rozum? gdzie wiara?”. Wcześniej, kiedy Gustaw dźgnął się nożem, Ksiądz krzyczał: „Ratujcie, przebóg, może jaka rada!”.

Ocena postaci

Ksiądz nie jest czarnym charakterem. Przyjmuje obcego, karmi go, kocha dawnego ucznia „jak syna” i modli się za zmarłych. Gustawowi radzi zgodnie ze swoim doświadczeniem: pogodzić się z wolą Bożą, zająć się pracą dla innych i wierzyć, że namiętność Bóg przebaczy.

Rozmowa z Gustawem pokazuje jednak granice jego sposobu myślenia. Pociesza go tak, jak sam pogodził się ze śmiercią żony: „Pan Bóg daje, Pan Bóg bierze!”. Nie dopuszcza myśli, że uczeń widzi świat, którego on nie zna. W nocy zaduszkowej jego pewność zostaje zachwiana, a wobec tego, co widzi, jest bezradny.

Pytania i odpowiedzi

Dlaczego Gustaw mówi do Księdza „Ty mnie zabiłeś”?

Gustaw wini nauczyciela za to, że nauczył go czytać i poznawać „piękne księgi”. Przez nie ziemia stała się dla niego jednocześnie piekłem i rajem. Ksiądz nie widzi w tym swojej winy i odpowiada, że kochał ucznia jak syna.

Czy Ksiądz z części IV to ten sam, co Ksiądz Piotr z części III?

To dwie różne postacie w dwóch różnych częściach dramatu. Ksiądz Piotr jest bernardynem w Wilnie i pomaga więźniom, a Ksiądz z części IV to wiejski duchowny, wdowiec i nauczyciel, który mieszka z dziećmi i nie ma związku z wydarzeniami z Wilna.

Dlaczego Ksiądz nie chce, żeby w jego wsi odprawiano Dziady?

Uważa obrzęd za pozostałość pogaństwa. Mówi, że Kościół dał mu władzę „wytępiać reszty zabobonu”, a Dziady utwierdzają prosty lud w ciemnocie i wierze w upiory. Gustaw prosi o przywrócenie obrzędu i przekonuje, że zmarli bardziej potrzebują szczerej pamięci niż płatnego orszaku i kiru.

Jak Gustaw odpowiada na pocieszenie Księdza po śmierci żony?

Ksiądz mówi o śmierci żony: „Pan Bóg daje, Pan Bóg bierze!”. Pustelnik odpowiada mu, że żona księdza „przed śmiercią już była umarłą”, bo dziewczyna wychodząca za mąż wyrzeka się rodziny i dawnego świata. Chce w ten sposób powiedzieć, że istnieje inna śmierć, związana z utratą miłości.