„Dziady” cz. II: streszczenie, obrzęd i duchy
Część II „Dziadów” ukazała się w Wilnie w 1823 roku i jest zapisem ludowego obrzędu dziadów, w którym wywołuje się dusze zmarłych. Akcja trwa jeden listopadowy wieczór i noc w kaplicy przy wiejskim cmentarzu. Utwór łączy obrzęd z balladą: każdy z trzech duchów opowiada własną historię i wskazuje, czego brakowało mu za życia. Istotą części II jest nauka moralna, według której człowiek odpowiada po śmierci za to, jak żył.
Część II w pigułce
- Wydanie
- 1823 rok, Wilno
- Czas i miejsce akcji
- listopadowy wieczór i noc w wiejskiej kaplicy przy cmentarzu na Litwie
- Bohaterowie
- Guślarz, chór chłopów, duchy: Józio i Rózia, Widmo Złego Pana, Zosia (Pasterka) i milczące Widmo
- Rytuał
- chłopi wywołują dusze zmarłych, częstują je jedzeniem i napojami
- Problematyka
- wina i kara po śmierci, nauki moralne, ludowa wiara w duchy
Opracowanie lektury
Streszczenie części II
Część II: obrzęd dziadów
W listopadowy wieczór w wiejskiej kaplicy przy cmentarzu chłopi i Guślarz wywołują dusze zmarłych. Najpierw przychodzą dwoje dzieci, Józio i Rózia. Są w niebie, ale proszą o ziarna goryczy, bo w życiu nie zaznały cierpienia. Potem pojawia się Widmo Złego Pana, dziedzica, który głodził chłopów. Ptaki, w które zamienili się jego dawni poddani, wyrywają mu jedzenie. Nikt nie chce mu pomóc i zostaje potępiony. Na końcu zjawia się Zosia, pasterka, która za życia odrzucała zalotników i nie umiała pokochać. Guślarz kończy obrzęd, a w kącie kaplicy pojawia się jeszcze jedna zjawa, która bez słowa wskazuje na swoje rany.
Streszczenie szczegółowe części IICały obrzęd, od przybycia chłopów po zjawę w kącie. ok. 5 min
Jest listopadowy wieczór, w wiejskiej kaplicy zbiera się chór wieśniaków, Guślarz oraz starzec, który jest najważniejszą osobą w chórze. Guślarz nakazuje zamknięcie drzwi do kaplicy, zgaszenie świec i zasłonięcie okien, by do środka nie wpadała poświata księżyca. Wszyscy mają zebrać się wokół trumny. Kiedy zebrani spełniają wolę Guślarza, mężczyzna zaczyna wzywać dusze z czyśćca, by przybyły na obrzęd Dziadów. Przywołuje dusze, płonące w smole, marznące na dnie rzeki, palone w żarze. Mają zjawić się w świętym miejscu, gdzie znajdą jałmużnę, jedzenie, napitek oraz pacierze.
Guślarz pali garść kądzieli i przyzywa duchy lekkie, które jeszcze nie znalazły się za bramami nieba i są unoszone przez wiatr. Chór pyta dusz, czego im brakuje. Dostrzegają pod sklepieniem kaplicy dwa aniołki ze złocistymi piórami.
Aniołek zwraca się do jednej z wieśniaczek, która była ich matką, z zapytaniem, czy nie poznaje swoich dzieci. Duch mówi, że ma na imię Józio i jest z siostrzyczką, Rózią. Oboje są w raju i jest im tam lepiej niż u matki. W niebie mają wszystko, a każdy dzień mija im na innej zabawie. Lecz pomimo tego, dręczy ich trwoga, ponieważ mają zamkniętą drogę do pełni niebiańskiego szczęścia.
Guślarz pyta, o co proszą duszyczki dzieci, aby mogły dostać się do nieba. Czy potrzebują jakiegoś słodkiego ciastka, czy też owocu lub modlitwy do Boga.
Aniołek odpowiada, że właśnie przez ich szczęśliwe życie na ziemi są nieszczęśliwi w niebie. Przez krótkie dzieciństwo nie zaznały goryczy. Były rozpieszczone przez matkę i zawsze chwalone. Józio nie robił nic poza zabawą, śpiewaniem i zrywaniem kwiatków dla siostry. Rózia bawiła się jedynie lalkami. Dlatego też proszą o dwa ziarna gorczycy. Wedle Bożego prawa „ten kto nie doznał goryczy ni razu, ten nie dozna słodyczy w niebie”.
Chór powtarza słowa Bożego prawa, a Guślarz daje aniołkom dwa ziarna gorczycy i każe im odejść w pokoju. Potem mówi, że dochodzi północ i każe zamknąć drzwi na kłódki, zapalić łuczywa, a na środku kaplicy postawić gar z wódką, która na jego znak ma być zapalona. Starzec informuje go, że wszystko jest już gotowe. Wódka płonie, a Guślarz wzywa najcięższe duchy, nadal powiązane z ziemią „łańcuchami” ich zbrodni i przewinień.
Za oknem słychać głos, odganiający kruki, sowy i orły. Wzywający je, by pozwoliły mu wejść do kaplicy. Guślarz dostrzega upiora. Postać przeraża go świecącymi oczami i iskrami, trzaskającymi wokół głowy.
Widmo Złego Pana pyta zebranych w kaplicy, czy go nie rozpoznają. Jest właścicielem wioski, który zmarł trzy lata temu. Żali się, że cierpi męki, tułając się po świecie, trawiony przez wieczny głód, dręczony i szarpany przez ptaki. Guślarz zwraca się do niego z pytaniem, czego potrzebuje, by uniknąć cierpień i dostać się do nieba.
Widmo nie chce iść do nieba. Pragnie, aby potępiona dusza jak najszybciej mogła opuścić ciało. Może dostać się do piekła i znosić wszystkie męki, byle tylko dłużej nie tułać się po ziemi z innymi nieczystymi duszami. Każdego dnia widzi ślady swojego dawnego, pełnego przepychu życia, jest dręczony głodem i pragnieniem. Nie odkupi swoich win, dopóki choć jedna osoba z jego poddanych nie nakarmi go i nie napoi. Prosi o wodę i dwa ziarna pszenicy.
Odzywa się chór ptaków nocnych. Są to dawni poddani pana, którzy zmarli zagłodzeni przez niego. Wyrywają mu jedzenie i nie litują się nad nim, ponieważ nigdy nie okazał im miłosierdzia. Kiedy już nie ma jedzenia, rozrywają na strzępy jego ciało.
Przemawia Kruk. Za życia ukradł z ogrodu pana kilka jabłek, ponieważ od trzech dni nic nie jadł. Został schwytany przez ogrodnika, który spuścił za nim psy. Właściciel nakazał chłostę, na którą patrzyli mieszkańcy wsi.
Odzywa się Sowa. Za życia była kobietą, która z dzieckiem na rękach, w Wigilię prosiła o zapomogę. Żaliła się, że jej mąż zmarł, córka została zabrana do dworu, a w domu leżała chora matka. Pijany pan nakazał wygnanie kobiety, by nie przeszkadzała jego gościom w zabawie. Nie mogła znaleźć schronienia i zamarzła na drodze razem z dzieckiem.
Widmo nie może się posilić, ponieważ stado ptaków wyrywa mu jedzenie. Stwierdza, że będzie potępiony na wieki, bo „kto nie był ni razu człowiekiem, temu człowiek nic nie pomoże”. Guślarz nakazuje mu odejść, skoro nie może mu pomóc. Widmo znika.
Guślarz bierze wianek i zapala święcone zioła. Przyzywa duchy średnie, które żyjąc na ziemi, wolne były od wad i trosk. Dostrzega postać dziewczyny w białej szacie, ze łzami w oczach. Zjawa ma wianek na głowie. Przed nią biegnie baranek, a nad nią unosi się motyl, który zawsze wymyka się z jej rąk, gdy dzewczę chce go schwytać.
Duch mówi, że ma na imię Zosia i za życia była najpiękniejszą dziewczyną we wsi. Pasła baranki. Wyśmiała Olesia, który chciał za pocałunek dać jej parę gołąbków. Odrzuciła również Józia, dającego wstążkę i Antosia, który ofiarowywał swoją miłość. Znali ją wszyscy i mawiano, że nie chce wyjść za mąż. Zmarła mając dziewiętnaście lat, a życie jej minęło bez trosk i prawdziwego szczęścia. Nie potrafiła zakochać się w żadnym mężczyźnie, choć wielu zwracało na nią uwagę. Po śmierci czuje, że płonie w niej ogień i jest samotna. Unoszona przez wiatr, nie wie, do jakiego świata należy – żywych czy umarłych. Nie może dostać się do nieba, ale nie może też dotknąć stopami ziemi.
Guślarz pyta, czego potrzebuje, by dostać się do nieba. Dziewczyna prosi, by podbiegli do niej młodzi mężczyźni i przyciągnęli do ziemi. Według prawa Bożego: „Kto nie dotknął ziemi ni razu, Ten nigdy nie może być w niebie”. Młodzieńcy spełniają wolę zjawy, lecz nie mogą jej dotknąć, gdyż ręce ducha są jedynie cieniami, a Zosia jest unoszona przez wiatr. Guślarz pociesza ją, mówiąc, że za dwa lata dostanie się do nieba. Prosi ją, by odeszła w pokoju.
Następnie przyzywa po raz ostatni wszystkie dusze, by posiliły się makiem i soczewicą, które rzuca w kąt kaplicy. Nakazuje, aby otworzono drzwi i zapalono świece. Minęła północ i zakończył się obrzęd Dziadów. Niespodziewanie dostrzega jeszcze jedną zjawę. Zwraca się do Pasterki w żałobnej sukni, która siedzi na grobie. Zapada się podłoga i wyłania się widmo o bladym licu. Mara patrzy na pasterkę i bez słowa wskazuje na serce, z którego niczym wstęga wypływa krew. Guślarz pyta zjawę, czego potrzebuje, by dostać się do nieba. Widmo milczy, a mężczyzna nakazuje mu odejść, skoro nie potrzebuje modlitwy ani jadła. Kiedy zaklęcia nie skutkują, bierze kropidło, lecz i to nie przepędza Widma. Zwraca się z pytaniem do pasterki, czy wie, kim jest mara i dlaczego nosi żałobę, skoro mąż i wszyscy z jej rodziny są zdrowi. Kobieta uśmiecha się i nic nie mówi. Guślarz zapala gromnicę i nakazuje, żeby wyprowadzono pasterkę przed kaplicę. Widmo rusza za nimi.
Jak wywoływano duchy: obrzęd dziadówRytuał, który zapisał Mickiewicz. ok. 2 min
Dziady to ludowy obrzęd na Litwie i Białorusi, w którym raz do roku wywołuje się dusze zmarłych. Zbierają się chłopi z Guślarzem, który prowadzi obrzęd, wzywa duchy i pyta, czego im potrzeba. W utworze wywołuje je w kolejności: najpierw duchy lekkie, potem ciężkie i pośrednie. Zmarłym podaje się jedzenie i napoje, a na końcu Guślarz odprawia duchy.
Obrzęd dziadów i jego funkcja w dramacie
Konstrukcja II części Dziadów oparta jest na przebiegu pogańskiego obrzędu ku czci zmarłych. Dziady były uroczystością, obchodzoną na terenach Litwy, Prus i Kurlandii (historycznej krainy Łotwy). Rytuał ten wywodził się z czasów pogańskich i z biegiem lat został zakazany przez duchowieństwo oraz właścicieli majątków jako zabobon ludowy. Dziady odprawiane były potajemnie w kaplicach albo pustych domach w pobliżu cmentarzy. Niegdyś nazywano je ucztą kozła. Zgromadzonej ludności przewodniczył Koźlarz, Huslar czy też Guślarz, będący zarazem kapłanem i poetą. Rytuał polegał na przygotowaniu uczty z rozmaitego jadła i trunków, podczas której wzywane były duchy. Według wierzeń gminu, modlitwa, jedzenie i obrzędowe śpiewy, przynosiły ulgę cierpiącym duszom czyśćcowym. Dziady odprawiane były w dniu chrześcijańskich zaduszek. W dramacie Mickiewicza obrzęd dziadów umożliwia wejście w świat ludowych wierzeń, w obręb fantastyki i metafizycznych bytów.
Geneza „Dziadów” i znaczenie tytułu
Cztery dramaty, składające się na cykl Dziadów, powstały w różnych okresach twórczości Adama Mickiewicza. Każda część wyróżnia się inną problematyką i stanowi odrębną całość. Chronologicznie najwcześniej powstały Dziady cz. II, prawdopodobnie w roku 1820. Mickiewicz mieszkał wówczas w Kownie, dokąd został skierowany po ukończeniu studiów, aby objąć posadę nauczyciela (lata 1819 – 1823). Odizolowany od przyjaciół z Towarzystwa Filomatów i Filaretów, poeta rozwijał się twórczo, szukając własnej indywidualnej romantycznej rzeczywistości oraz nowych form poetyckich. Dziady cz. II kontynuowały założenia tomiku Ballad i romansów, nawiązując do niego poprzez motto z Hamleta Williama Szekspira. Jednocześnie znacznie rozwijały problematykę moralną ballad, rozbudowaną i utrwaloną przez chór powtarzający sekwencje i nauki etyczne w dramacie. Mickiewicz w tej części Dziadów powołał do istnienia wspólnotę żywych i umarłych, złączonych starodawnym zwyczajem. Dziady cz. II to przede wszystkim dramat społeczny, a poeta główny temat zaczerpnął ze słowiańskiego obrzędu ku czci zmarłych przodków.
Duchy i ich historieKto przychodzi i czego mu brakuje. ok. 2 min
- Józio i Rózia: dzieci, duchy lekkie. Są w niebie, ale proszą o ziarna goryczy, bo w życiu nie zaznały cierpienia.
- Widmo Złego Pana: duch ciężki, dziedzic, który głodził chłopów. Ptaki, w które zamienili się jego dawni poddani, wyrywają mu jedzenie, a on zostaje potępiony.
- Zosia (Pasterka): duch pośredni. Za życia odrzucała zalotników i nie umiała pokochać.
- Widmo: milczący duch, który w kącie kaplicy bez słowa wskazuje na swoje rany.
„Dziady” cz. II: charakterystyka postaci i rodzaje duchów
Guślarz – osoba prowadząca obrzęd Dziadów, jednocześnie kapłan i poeta. Przywołuje kolejne duchy i stara się dowiedzieć, jak można im pomóc. Starzec – najstarsza osoba w chórze, wykonuje polecenia Guślarza. Chór wieśniaków i wieśniaczek – mieszkańcy wsi, w której odbywa się obrzęd. Chór powtarza słowa Guślarza i duchów, niosące ze sobą ludową mądrość. Duchy Józia i Rózi – pojawiają się jako aniołki, ubrane w stroje utkane promieniami słońca, a na ramionach mają skrzydła podobne do motylich. Przy każdym ich kroku wyrasta trawka, a pod dotknięciem rączek rozkwitają kwiaty. Za życia wiodły beztroskie, szczęśliwe życie, kochane i rozpieszczane przez matkę. Józio spędzał czas na śpiewaniu i bieganiu, zrywał kwiaty dla siostrzyczki. Jedynym zajęciem Rózi była zabawa lalkami. W niebie nie mogą zaznać pełni szczęścia, gdyż nie zaznały w życiu goryczy cierpienia.
Ballada „Upiór”: interpretacja
Upiór - balladowy utwór, składający się z dwudziestu czterech strof, poprzedzający cykl dramatów, opatrzonych wspólnym tytułem Dziady. Według opowiadań osób, mieszkających w pobliżu cmentarza, co roku w dzień zaduszny, powraca do świata żywych ten, który już do niego nie należy – Upiór. Powstaje z mogiły z chwilą zabłyśnięcia na niebie pierwszej gwiazdy i powraca do grobu „gdy zadzwonią na niedzielę czwartą”, bez sił, ze skrwawioną piersią. Ożywia go duch nadziei, który sprawia, że zmarły pojawia się w „krainie młodości”, aby szukać ukochanej kobiety. Okoliczni mieszkańcy znają nieszczęśliwe dzieje Upiora, który w młodym wieku popełnił samobójstwo. Zjawa cierpi katusze, ponieważ jęczy smutnie i „płomieniem bucha”. Jakiś czas temu zjawę podsłuchał zakrystian. Po wyjściu z grobu Upiór przeklinał siły, które każdego roku przywracają mu życie, by na nowo przeżywał swój tragiczny los.
Nauka zmarłych: wina i kara po śmierciDlaczego Złemu Panu nikt nie pomaga. ok. 1 min
Każdy duch jest przykładem moralnym. Dzieci, które nie poznały cierpienia, nie mogą wejść do nieba. Zły Pan, który nie miał litości dla poddanych, zostaje sam w męce i nikt mu nie pomaga. Zosia, która nie umiała kochać, nie ma spokoju. Obrzęd pokazuje więc, że o losie człowieka po śmierci decyduje to, jak potraktował innych za życia.
Wina, kara i prawdy moralne w „Dziadach” cz. II
Na wezwanie Guślarza w kaplicy pojawiają się kolejno trzy rodzaje duchów. Każdy z nich niesie przesłanie moralne i naukę, która stanowi sumę doświadczeń i wniosków, wyciągniętych za życia i po śmierci. Jako pierwsze pojawiają się duchy lekkie, przywołane rytuałem palonej kądzieli. Są to dusze Józia i Rózi, dzieci kobiety uczestniczącej w Dziadach. Na ziemi wiodły beztroskie życie, wypełnione zabawą i swawolą, kochane i rozpieszczane przez matkę. Choć po śmierci znalazły się w niebie, nie potrafią tam zaznać prawdziwego szczęścia, ponieważ nie dopełniły swojego człowieczeństwa koniecznym doświadczeniem cierpienia. Do zbawienia potrzebują dwóch ziarenek gorczycy. Zostawiają żywym następujące przesłanie: „Bo słuchajcie i zważcie u siebie, Że według Bożego rozkazu: Kto nie doznał goryczy ni razu Ten nie dozna słodyczy w niebie”. Po duchach lekkich pojawia się Widmo Złego Pana, reprezentujące kategorię duchów ciężkich. Zostaje przywołane przez Guślarza poprzez zapalenie wódki – rytuał ognia. Duchy ciężkie to duchy, które za życia popełniły największy z grzechów – grzech przeciwko społeczeństwu, przeciwko drugiemu człowiekowi. Zły Pan był bezlitosny i okrutny. Przyczynił się do śmierci swoich poddanych, których dusze, zmienione w drapieżne ptaki, towarzyszą mu w wędrówce po zaświatach.
Ludowość i forma: obrzęd jak balladaKaplica, gwara, lud i dramat romantyczny. ok. 2 min
Część II czerpie z wiary ludu w duchy i z ludowych obrzędów, ale zapisuje je jako dramat romantyczny: każdy duch opowiada własną historię, jak bohater ballady.
Ludowość w „Dziadach” cz. II
W romantyzmie nastąpił charakterystyczny dla tej epoki zwrot ku motywom i literaturze ludowej, która pierwotnie występowała w twórczości ustnej. Romantycy w wierzeniach i zwyczajach ludowych widzieli skarbnicę tradycji narodowej. Swoje utwory stylizowali na wzór twórczości artystów, wywodzących się z prostego ludu. W dziełach romantycznych odnaleźć można przyswojone z folkloru prawdy i postawy moralne, jakimi kierował się lud. Co więcej, to właśnie romantycy wprowadzili do literatury bohatera ludowego i poprzez pryzmat jego wartości i poglądów ukazywali świat. Adam Mickiewicz w II części Dziadów sięgnął do tematyki ludowej. W ludowości bowiem dostrzegał „pewne dążenia moralne i pewne nauki, gminnym sposobem zmysłowie przedstawione”.
„Dziady” cz. II jako dramat romantyczny: forma, kompozycja i motto
Romantycy, odrzucający ideowe założenia oświecenia i klasyczną poetykę, dążyli do stworzenia własnych, oryginalnych koncepcji dzieł i form literackich. Dziady cz. II łączą cechy charakterystyczne dla kształtującego się dramatu romantycznego oraz cechy charakterystyczne dla dramatu antycznego. Zgodnie z duchem romantycznego światopoglądu Mickiewicz wprowadził do dzieła elementy fantastyki i ludowości, tworząc w ten sposób dwie płaszczyzny świata przedstawionego: realną i metafizyczną. Głównym bohaterem tej części Dziadów autor uczynił prosty lud – mieszkańców wsi, którzy zgodnie z tradycją przodków, zbierają się w kaplicy, aby uczestniczyć w pradawnym zwyczaju. Z folkloru zaczerpnął wierzenia w zaświaty i prawdy moralne, głoszone przez duchy.
Ballada „Upiór”: interpretacja
Upiór - balladowy utwór, składający się z dwudziestu czterech strof, poprzedzający cykl dramatów, opatrzonych wspólnym tytułem Dziady. Według opowiadań osób, mieszkających w pobliżu cmentarza, co roku w dzień zaduszny, powraca do świata żywych ten, który już do niego nie należy – Upiór. Powstaje z mogiły z chwilą zabłyśnięcia na niebie pierwszej gwiazdy i powraca do grobu „gdy zadzwonią na niedzielę czwartą”, bez sił, ze skrwawioną piersią. Ożywia go duch nadziei, który sprawia, że zmarły pojawia się w „krainie młodości”, aby szukać ukochanej kobiety. Okoliczni mieszkańcy znają nieszczęśliwe dzieje Upiora, który w młodym wieku popełnił samobójstwo. Zjawa cierpi katusze, ponieważ jęczy smutnie i „płomieniem bucha”.
Pytania i odpowiedzi
Gdzie i kiedy dzieje się część II „Dziadów”?
W listopadowy wieczór i noc w wiejskiej kaplicy przy cmentarzu na Litwie. Obrzęd trwa od zmierzchu do świtu.
Kim są duchy w części II?
Józio i Rózia (duchy lekkie), Widmo Złego Pana (duch ciężki), Zosia, czyli Pasterka (duch pośredni) i milczące Widmo, które w kącie kaplicy pokazuje swoje rany.
Czego uczą duchy w części II?
Że po śmierci odpowiada się za swoje życie: za brak litości, za głodzenie poddanych i za niezdolność do miłości. Dzieci, które nie zaznały cierpienia, proszą o ziarna goryczy, żeby wejść do nieba.
Kim jest Guślarz?
Przewodnikiem obrzędu: wywołuje duchy, pyta ich o potrzeby i odprawia je. Występuje też w części III, w scenie IX (Noc Dziadów).
Szybki test
II cz. „Dziadów” rozpoczyna się w wieczór:
Poprawna odpowiedź: a) listopadowy
Józio i Rózia z II cz. „Dziadów” proszą o dwa ziarna:
Poprawna odpowiedź: d) gorczycy
Do chóru ptaków nocnych z II cz. „Dziadów” nie należą:
Poprawna odpowiedź: a) Gawrony