DziadyAdam Mickiewicz

Streszczenie części III „Dziadów” w pigułce: Prolog, sceny I–IX i Ustęp

Część III „Dziadów” to najważniejsza część cyklu, napisana po upadku powstania listopadowego i wydana w Paryżu w 1832 roku. Ma Prolog, dziewięć scen i Ustęp, a jej akcja toczy się w latach 1823 i 1824 w Wilnie, Lwowie i Warszawie. Oparta jest na prześladowaniach młodzieży przez władze rosyjskie za tajne stowarzyszenia i łączy dramat osobisty Konrada z dramatem narodu. Poniższe akapity odpowiadają kolejno Prologowi, scenom I–IX i Ustępowi.

Prolog: cela w Wilnie

W nocy w więziennej celi śpi młody więzień. Anioł Stróż i dobre duchy walczą o jego duszę ze złymi. Po przebudzeniu więzień pisze węglem na ścianie, że umarł Gustaw i narodził się Konrad. To symbol przemiany zakochanego w bojownika o sprawę narodu.

Scena I: Wigilia więźniów

W Wigilię 1823 roku młodzi Polacy, uwięzieni przez władze rosyjskie za tajne stowarzyszenia, zbierają się w celi Konrada. Nowo aresztowany Żegota pyta, za co ich trzymają, a Tomasz tłumaczy, że Senator Nowosilcow szuka spisku, bo chce zdobyć łaskę cara, więc on sam weźmie winę na siebie, żeby ocalić młodszych. Jan Sobolewski opowiada, jak widział wywóz studentów na Sybir. Pod koniec Konrad śpiewa pieśń o zemście na wrogu. Potem w natchnieniu ma wizję: wznosi się jak orzeł ponad ludzi, ale drogę zagradza mu kruk, i Konrad słabnie. Ta wizja to Mała Improwizacja.

Scena II: Wielka Improwizacja

Po wyjściu towarzyszy Konrad, sam w celi, mówi do Boga. Uważa się za poetę równego Stwórcy i żąda od niego „rządu dusz”, żeby uszczęśliwić naród. Bóg milczy, więc Konrad oskarża go o obojętność wobec cierpienia ludzi. Chce wypowiedzieć słowa, że Bóg jest carem, ale zanim dokończy, diabeł podpowiada ostatnie słowo i Konrad pada nieprzytomny.

Scena III: egzorcyzmy

Ksiądz Piotr, który przyszedł do chorego, uznaje, że Konrad został opętany. Wypędza złego ducha egzorcyzmami i prosi Boga, by przebaczył młodemu poecie. W pobliskim kościele rozlega się pieśń bożonarodzeniowa, a anioły przebaczają Konradowi, bo kochał naród.

Scena IV: Widzenie Ewy

W domu pod Lwowem młoda Ewa modli się za uwięzionych Polaków i zasypia. We śnie widzi kwiaty, które rzuca jej Jezus, i różę, która ożywa. Aniołowie czuwają nad jej snem. Scena zapowiada, że modlitwa niewinnych też może pomóc narodowi.

Scena V: Widzenie Księdza Piotra

W swojej celi Ksiądz Piotr modli się i widzi przyszłość. Najpierw widzi tyranów i drogi na Syberię, potem ukrzyżowany Naród, którego mordują trzy zaborcze mocarstwa. Przepowiada, że z cierpienia narodu narodzi się wolność, a na końcu widzi przyszłego wybawcę Polski, noszącego imię „czterdzieści i cztery”.

Scena VI: Sen Senatora

Śpiącemu Senatorowi Nowosilcowowi śni się zaszczyt, order i łaska cara. Potem car odwraca się od niego, a diabły wlokące jego duszę męczą ją jak psa. Scena pokazuje strach, zawiść i pogoń za pochlebstwem rosyjskich urzędników.

Scena VII: Salon warszawski

W warszawskim salonie dostojnicy, literaci i damy rozmawiają po francusku o balach i modach. Przy drzwiach młodzi Polacy mówią po polsku o aresztowaniach, o uwolnionym po torturach Cichowskim i o potrzebie jedności. Literaci boją się pisać o prześladowaniach, bo to „niemodne”. Scena pokazuje podział na Polaków obojętnych i patriotów.

Scena VIII: Pan Senator

Nowosilcow rozmawia ze swoimi pomocnikami o śledztwie i prześladowaniach młodzieży. Matka Rollisona, więzionego i bitego chłopca, błaga o spotkanie z synem. Senator z pogardą ją odprawia, a Ksiądz Piotr przepowiada śmierć Doktora. Podczas balu u Senatora piorun zabija Doktora, a Rollisonowa krzyczy, że jej syn został zabity. Przerażeni goście rozchodzą się, a Ksiądz Piotr żegna Konrada, prowadzonego na przesłuchanie.

Scena IX: Noc Dziadów

Na cmentarzu Guślarz i Kobieta w żałobie czekają na obrzęd dziadów. Kobieta chce zobaczyć ducha, który kiedyś pojawił się na jej weselu. Guślarz wzywa duchy, a ukryci pod drzewem widzą potępione dusze i trupa zwiedzionego przez diabła. O świcie na drodze pojawiają się wozy wiozące więźniów. Guślarz widzi na piersi jednego z młodzieńców rany od wrogów narodu i jedną ranę na czole, zadaną przez niego samego. To zapowiedź losu Konrada.

Ustęp

Ustęp to cykl wierszy o podróży do Rosji. „Droga do Rosji” opisuje zimowy krajobraz i kibitki z więźniami, a „Petersburg” i „Pomnik Piotra Wielkiego” pokazują stolicę carów jako miasto zbudowane niewolniczą pracą. W „Przeglądzie wojska” car ogląda posłuszne wojsko, w „Oleszkiewiczu” polski malarz mistyk przepowiada upadek tyranii, a w „Do przyjaciół Moskali” poeta zwraca się do rosyjskich przyjaciół, którzy zginęli albo cierpią za wolność.

Pytania i odpowiedzi

Ile scen ma część III „Dziadów”?

Prolog i dziewięć scen, a na końcu Ustęp, czyli cykl wierszy o drodze do Rosji.

Które sceny części III są najważniejsze?

Scena II (Wielka Improwizacja), scena V (Widzenie Księdza Piotra), scena VII (salon warszawski) i scena VIII (bal u Senatora).

Gdzie dzieje się akcja części III?

Głównie w Wilnie: w celi w klasztorze bazylianów i w mieszkaniu Senatora. Scena IV rozgrywa się w domu pod Lwowem, a scena VII w salonie w Warszawie.

Czym jest Ustęp?

Cyklem wierszy o podróży do Rosji: „Droga do Rosji”, „Petersburg”, „Pomnik Piotra Wielkiego”, „Przegląd wojska”, „Oleszkiewicz” i „Do przyjaciół Moskali”.