Postawy społeczeństwa polskiego wobec zaborcy. Omów zagadnienie na podstawie „Dziadów” Adama Mickiewicza. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
W części III „Dziadów” Mickiewicz pokazuje, jak Polacy zachowują się pod zaborem rosyjskim: jedni walczą i cierpią w więzieniach, inni dostosowują się do władzy i bawią w salonach. Odpowiedź porównuje te postawy na podstawie scen z Wilna i Warszawy. Kontekst to Królestwo Polskie i prześladowania studentów po 1823 roku.
Teza
Wobec zaborcy Polacy w „Dziadach” dzielą się na tych, którzy poświęcają się dla ojczyzny, tych, którzy próbują ułożyć sobie życie z władzą, i tych, którzy wolą nie wiedzieć. Mickiewicz ocenia pierwszych jako bohaterów, a pozostałych krytykuje za obojętność.
Argument pierwszy: młodzi więźniowie
W scenie I więźniowie spotykają się w celi Konrada w Wigilię. Tomasz bierze winę na siebie, żeby ocalić młodszych, a Jan Sobolewski opowiada o wywózce studentów na Sybir. Jeden z nich, Janczewski, wsiadając na kibitkę, trzy razy krzyczy: Jeszcze Polska nie zginęła
. Młodzi nie poddają się, wspierają się nawzajem i nie wyrzekają się wartości.
Do tej postawy należą też Konrad, który walczy słowem, i Ksiądz Piotr, który pociesza matkę Rollisona. Postawa ta kosztuje życie, zdrowie i wolność.
Argument drugi: Salon warszawski
W scenie VII przy stoliku siedzą dostojnicy, literaci i damy. Mówią po francusku o balach i modach, a o prześladowaniach młodzieży słyszeć nie chcą. Literat odmawia napisania o losach więźniów, bo temat jest „niemodny”, a Dama nie rozumie polskich utworów. Przy drzwiach młodzi Polacy rozmawiają po polsku o aresztowaniach i o uwolnionym po torturach Cichowskim.
Obie grupy przedstawiają dwie postawy: konformizm i obojętność salonu oraz świadomość i gotowość działania młodzieży.
Argument trzeci: ofiary i bierni świadkowie
Cichowski, który po latach w więzieniu wraca do domu jako człowiek złamany, nie poznaje dawnego przyjaciela i boi się wszystkich. Pokazuje, że zaborca niszczy nie tylko ciało, lecz także zaufanie między ludźmi. Pani Rollison, matka więzionego chłopca, codziennie błaga Senatora o widzenie z synem. Jest bezsilna, ale nie ustępuje i w końcu krzyczy, że syn został zabity.
Obok nich są Polacy, którzy służą zaborcy, jak Doktor, pomagający Senatorowi w śledztwie. Mickiewicz pokazuje, że niewola ma różne skutki: jednych rani, innych zmienia w służalców.
Kontekst historyczny: Wilno po 1823 roku
Po rozbiorach Polska nie istniała jako państwo. Wilno należało do Rosji, a Królestwo Polskie, utworzone w 1815 roku, było połączone z Rosją osobą cara. W 1823 roku Mikołaj Nowosilcow, rosyjski urzędnik, wszczął w Wilnie śledztwo przeciw tajnym stowarzyszeniom młodzieży (filomatom i filaretom). Wielu aresztowano, a część zesłano w głąb Rosji. Mickiewicz sam został zesłany w 1824 roku, więc opisywał wydarzenia, które znał.
Podsumowanie
W „Dziadach” Polacy wobec zaborcy zachowują się różnie: młodzi więźniowie walczą i cierpią, salon bawi się i milczy, a niektórzy służą władzy. Mickiewicz stawia za wzór tych, którzy ryzykują dla ojczyzny, i przypomina, że obojętność też jest wyborem.
Pytania i odpowiedzi
Kim był Nowosilcow?
Rosyjskim urzędnikiem, który w 1823 roku prowadził w Wilnie śledztwo przeciw młodzieży. W „Dziadach” występuje jako Senator, człowiek okrutny, bojący się cara i pożądliwy władzy.
Co pokazuje Salon warszawski?
Podział Polaków: starsi, bogaci i wpływowi bawią się, mówią po francusku i boją się tematów politycznych, a młodzi rozmawiają po polsku o prześladowaniach i chcą działać.
Dlaczego Cichowski nie poznaje przyjaciela?
Bo po latach przesłuchań i izolacji stał się podejrzliwy. Zaborca niszczy w nim zaufanie do ludzi, więc nawet dawnego znajomego traktuje jak szpiega.
Kim była pani Rollison?
Matką chłopca więzionego i bitego podczas śledztwa. Codziennie prosi o widzenie z synem, a Senator ją wyśmiewa. Pani Rollison jest obrazem polskiej matki, cierpiącej razem z narodem.
Jaki kontekst wybrać do tego pytania?
Historyczny: śledztwo Nowosilcowa w Wilnie w latach 1823–1824, filomaci i filareci oraz zesłanie Mickiewicza. Wyjaśnia, dlaczego sceny z części III są realistyczne.