Postacie części I „Dziadów”: Dziewica, Guślarz, Starzec, Gustaw i Strzelec
W części I „Dziadów” prawie każda postać czegoś jej brakuje. Dziewica nie ma bratniej duszy, Dziewczyna straciła ukochanego, Starzec zmarłych bliskich, a Gustaw tęskni za zjawą, której nie umie nazwać. Obok nich występują Guślarz, który prowadzi obrzęd, chór młodzieńców, Dziecię, bohaterowie ballady i tajemniczy Strzelec. Wszystkich łączy samotność i rozmowa o tym, jak żyć po stracie.
Postacie części I w skrócie
- Dziewica
- samotna czytelniczka romansu „Valerie”, szuka bratniej duszy
- Guślarz
- przewodnik obrzędu dziadów, zbiera lud w tajemnicy przed księdzem
- Chór młodzieńców
- pociesza Dziewczynę i Starca, radzi wracać do żywych
- Dziewczyna
- młoda wdowa, której chór radzi nie płakać po zmarłym
- Starzec
- stary człowiek, który przeżył bliskich, słabo widzi i słyszy
- Dziecię
- wnuk Starca, śpiewa balladę o młodzieńcu zaklętym
- Twardowski i młodzieniec
- bohaterowie ballady: rycerz z Twardowa i zaklęty w kamień więzień
- Strzelec
- myśliwy, który poluje w nocy na kochanki i ostrzega Gustawa
- Gustaw
- młody poeta, który ucieka przed nudą i tęskni za zjawą
Dziewica: dziewczyna z książką
Pierwsza postać dramatu siedzi w pokoju pełnym książek, z fortepianem i wielkim zwierciadłem. Czyta romans „Valerie”, a gdy gaśnie świeca, żałuje, że nie dokończyła lektury. Woła: „Waleryjo! Gustawie! anielski Gustawie!”. To imiona bohaterów romansu, ale imię Gustaw wróci później jako imię głównego bohatera dramatu.
Dziewica jest znudzona ludźmi, których zna. Mówi, że ich twarze „tchną głazem, jak Meduzy głowa”. Ucieka więc w książki i porównuje się do rozbitka, który codziennie szuka na dzikiej wyspie drugiego człowieka, a wieczorem wraca do jaskini w rozpaczy. Mówi nawet: „Pochowajmy swą duszę za życia w te karty”.
Jej nadzieja opiera się na obserwacji przyrody: „Wszystkie stworzenia mają swe istoty bliźnie”, więc i ona musi mieć kogoś bliskiego. Mówi o tym wprost: „Ktoś, co do mnie myślami wzajemnymi lata!”. Chciałaby się z nim spotkać choćby na chwilę, wzrokiem albo słowem. Dziewica pojawia się tylko w pierwszej scenie i w zachowanym tekście nie spotyka Gustawa, choć tęskni za kimś bardzo do niego podobnym.
Guślarz, chór, Starzec i Dziecię
Guślarz prowadzi lud na obrzęd dziadów i pilnuje tajemnicy: idą „poza cerkwią, poza dworem”, bo „ksiądz gusłów nie dozwoli”. Wierzy, że zmarli przychodzą, gdy ich woła guślarz. Zaprasza na obrzęd tych, którzy rozpaczają i wspominają: „Idź od mędrców do guślarzy!”. Guślarz występuje też w części II i w scenie IX części III.
Chór młodzieńców uczy żywych, jak sobie radzić z żałobą. Dziewczynie mówi, że jej oczy zabłysną dla innego, a zmarły „miejsca w niebie szuka oczyma”. Starcowi odpowiada: „Wielu straciłeś, zostały krocie”, i radzi szukać zmarłych wśród żywych. Młodzi na drodze powtarzają to samo o sobie: nie należy iść na groby, bo kto młody je odwiedza, już z nich na świat nie wraca.
Starzec jest przeciwieństwem młodzieży. Słabo widzi i słyszy, na własnych urodzinach nie poznał gości, a o sobie mówi: „Nie wiem, czym pośród trupów, czylim sam umarły”. Co roku chodzi na cmentarz tą samą drogą, więc idzie sam, a na powrót nie potrzebuje już przewodnika. Prosi Boga, żeby wnuk umarł młodo, bo życie było dla niego zbyt gorzkim kielichem. Przed odejściem chce jeszcze usłyszeć ulubioną piosenkę.
Dziecię to wnuk Starca, który boi się nocy: „ja się boję, coś po lesie woła”. Nie zna zmarłych: „ja własnej nie pamiętam mamy”. Chłopiec prosi, żeby wrócić do chaty, a gdy dziadek odchodzi, śpiewa mu balladę.
Twardowski i młodzieniec zaklęty
Ballada „Młodzieniec zaklęty” ma dwóch bohaterów. Pierwszy to rycerz, który przedstawia się słowami „Jestem rycerzem z Twardowa”. Jest odważny, mówi o sobie, że drży przed nim świat, i zna „czarodziejską naukę”, dzięki której chce rozbić zwierciadło. Drugi to młodzieniec przykuty łańcuchem w sklepionej komnacie zamku, który powoli zamienia się w kamień.
Młodzieniec nie wie, ile lat minęło. Dopytuje o wodza Olgierda i dowiaduje się, że od tamtych czasów upłynęło dwieście lat. Potem pyta, czy rycerz był nad Świtezią i słyszał o Poraju i „nadobnej Maryli”, ale ten nic o nich nie słyszał. Gdy Twardowski chce rozbić lustro, młodzieniec go powstrzymuje i mówi, że sam skruszy swoje kajdany. Prosi o zwierciadło, całuje je i staje się kamieniem.
Gustaw i Strzelec
Gustaw w części I jest młodym myśliwym i poetą. Wyjechał z towarzyszami na polowanie, ale zamiast zwierzyny wraca z piosenką: „Spolowałem piosenkę!”. Inni myśliwi, jak mówi, tropią zwierzynę i wieczorem chwalą się łupem przy stole, a potem szukają miłostek u sąsiadek. On sam przyznaje: „uciekam od nudy”. Szuka samotności, w której nikt nie zobaczy jego łez ani nie usłyszy westchnień.
Gustaw czuje, że zawsze towarzyszy mu jakiś cień. Opisuje lekkie kroki na łące, postać mignącą w lustrze i drugie bicie serca, które słyszy w nocy. Woła do tej zjawy, a na koniec obiecuje, że gdy się zjawi, wyrzeknie się świata. W części IV ten sam bohater wróci w przebraniu Pustelnika.
Strzelec pojawia się po pieśni Myśliwego Czarnego, który śpiewa o ptaszku latającym za wysoko. Przedstawia się jako myśliwy „równej jak ty ochoty, większej trochę mocy” i dodaje: „Ty czyhasz na zwierzęta, a ja — na kochanki”. Gustawa zachęca do szczerej rozmowy, ale ten odpowiada, że od nieznajomych nie żąda pomocy. Wtedy Strzelec mówi, że nad Gustawem wszędzie krąży pewna istota i że chce go nawiedzić w ludzkiej postaci, jeśli Gustaw zachowa to, co przyrzekł. Tekst nie mówi, o jaką obietnicę chodzi, i nie wyjaśnia wprost, kim jest Strzelec. Nie wiadomo też, czy jest tą samą postacią co Myśliwy Czarny. Gustaw każe mu się nie zbliżać i na tym rękopis się kończy.
Gustaw z części I i Gustaw z części IV
Wiele cech Gustawa z części I wraca w części IV. W obu młody człowiek cierpi z miłości i ucieka od ludzi. W pierwszej obiecuje, że wyrzeknie się świata, w drugiej przedstawia się słowami „Jestem pustelnik”. W pierwszej szuka zjawy dziewczyny, w drugiej opowiada o Maryli, którą kochał, a która wyszła za bogatszego.
Dziewica z części I mówi o „istotach bliźnich”, a Gustaw w części IV powie o sobie i o Maryli: „Jednakowa nam gwiazda świeciła w powiciu”. Obie postacie wierzą w istnienie bratniej duszy. Dziewica jej szuka, a Gustaw ją już zna i stracił.
Pytania i odpowiedzi
Kim jest Strzelec w części I „Dziadów”?
To myśliwy, który rozmawia z Gustawem pod koniec zachowanego tekstu. Mówi, że poluje w nocy na kochanki, i ostrzega Gustawa przed istotą, która go śledzi i chce przyjąć ludzką postać. Tekst nie wyjaśnia, kim naprawdę jest, a rękopis urywa się, zanim rozmowa się rozwinie.
Dlaczego Starzec prosi Boga, żeby jego wnuk umarł młodo?
Starzec przeżył wszystkich bliskich i nazywa życie zbyt wielkim, zbyt gorzkim kielichem, który wypił do dna. Wnuk jest jego ostatnią pociechą, a jednak Starzec prosi dla niego o wczesną śmierć, żeby chłopiec nie przeszedł tej samej drogi.
Czy Dziewica spotyka Gustawa?
W zachowanym tekście nie. Dziewica występuje tylko w pierwszej scenie, a Gustaw pojawia się dopiero w lesie. Oboje jednak tęsknią za kimś bliskim i obojgu wydaje się, że nikt wokół ich nie rozumie.
Jaką rolę ma Guślarz w „Dziadach”?
Prowadzi obrzęd, w którym lud woła zmarłych. W części I zwołuje wieśniaków na cmentarz w tajemnicy przed księdzem i zaprasza tych, którzy rozpaczają. Występuje też w części II, w której przewodniczy całemu obrzędowi, i w scenie IX części III, gdzie rozmawia z Kobietą w żałobie.