DziadyAdam Mickiewicz

Senator Nowosilcow i jego otoczenie: charakterystyka postaci z „Dziadów” cz. III

Senator Nowosilcow to carski dostojnik, który w Wilnie prowadzi śledztwo przeciwko polskiej młodzieży. W III części „Dziadów” pojawia się w scenie VI (sen), w scenie VII jest wspominany w warszawskim salonie, a w scenie VIII przesłuchuje, upokarza i bawi się na balu. Określa go okrucieństwo ukryte pod dworską uprzejmością, strach przed carem i chęć zrobienia kariery na cudzym nieszczęściu.

Senator w skrócie

Kim jest
senator rosyjski, wysłannik cara do spraw śledztwa w Wilnie; postać wzorowana na prawdziwym Nikołaju Nowosilcowie
Sceny
VI (sen Senatora), VII (wspomniany w salonie), VIII (śledztwo i bal)
Otoczenie
Doktor, Pelikan, szambelan Bajkow, Sekretarz oraz Botwinko, który przesłuchuje więźniów
Ofiary
Rollison, jego matka, Ksiądz Piotr, Konrad i uwięziona młodzież
Cechy
okrucieństwo, obłuda, pycha, tchórzostwo wobec cara i grzmotu
Zobacz też
Ksiądz Piotr

Kim jest Senator i skąd się wziął

Mickiewicz sam opisuje tę postać we wstępie do części III. Przypomina, że około 1822 roku polityka cara wobec Polaków stawała się coraz gwałtowniejsza, a na scenie pojawił się senator Nowosilcow. Pisze, że Nowosilcow „był oskarżycielem, sędzią i katem”, bo z nieograniczoną władzą prowadził śledztwo w Wilnie przeciwko młodzieży z uniwersytetu. Zarzucał jej, że literackie towarzystwa studenckie to spisek.

W dramacie jego motywacje opowiada więzień Tomasz w scenie I. Nowosilcow wpadł w niełaskę cara, roztrwonił majątek i nie potrafił wytropić w Polsce żadnego spisku. Przeniósł się więc na Litwę, żeby zdobyć względy cara przez jak największą liczbę skazanych. W scenie VII młodzi Polacy rozmawiają o torturowanym Cichowskim, a warszawski salon wspomina Nowosilcowa tylko jako organizatora balów: „Odtąd jak Nowosilcow wyjechał z Warszawy, Nikt nie umie gustownie urządzić zabawy”. Salon pamięta więc dobrego organizatora zabaw, a nie człowieka, który w Wilnie prowadzi śledztwo.

Sen Senatora (scena VI)

Senator leży pijany w sypialni, a nad nim stoją dwa diabły, które chcą od razu zawlec jego duszę do piekła. Powstrzymuje je Belzebub, który tłumaczy, że gdyby Senator zobaczył piekło, mógłby po przebudzeniu poprawić swoje życie. Diabły mogą go oszukać pychą i upokorzyć, ale „o piekle cyt!”. Belzebub dodaje, że zwierzchność ma „od cara”.

We śnie Senator dostaje od cara sto tysięcy rubli, order i tytuł Wielkiego Marszałka. Wchodzi między dworzan i ma wrażenie, że wszyscy go nienawidzą i boją się: „Nienawidzą mnie wszyscy, kłaniają się, boją”. Rozkoszuje się tym tak bardzo, że umiera z radości. Potem wchodzi Cesarz, marszczy brwi i odwraca się do niego plecami. Senator czuje, że robaki szyderstwa toczą mu ciało. Spada z łóżka z okrzykiem „Senator wypadł z łaski”, a diabły wyrywają mu duszę na męki.

W tym śnie rajem jest łaska cara, a piekłem jej utrata. Słowo „Bóg” nie pada w nim ani razu.

Doktor, Pelikan, Bajkow i Sekretarz

W scenie VIII Senator siedzi przy kawie ze swoimi urzędnikami. Doktor jest służalczy. Mówi, że spisek odkryto „dzięki przezorności Jaśnie Pana”, a Pelikan nazywa go pochlebcą. Za własne pieniądze, jak twierdzi, opłacał szpiegów, którzy mają udowodnić udział księcia Czartoryskiego w spisku. Senator obiecuje mu w zamian wyższą pensję i order. Pelikan wykonuje jego polecenia: skoro chory Rollison rzuca się na zamknięte okna, każe je otworzyć, choć więzień mieszka na trzecim piętrze. Szambelan Bajkow żartuje z cudzego nieszczęścia i opowiada o swoim ślubie z młodą szlachcianką: „za rok się rozwiodę I potem co rok będę brał żoneczki młode”.

Rollisona przesłuchiwał Botwinko. Bajkow zakłada, że kazał mu dać „najmniej ze trzy setnie” kijów. Nikt z otoczenia Senatora nie sprzeciwia się okrucieństwu. Doktor ginie rażony piorunem w trakcie balu, tak jak zapowiedział Ksiądz Piotr.

Śledztwo i bal (scena VIII)

Senator przyjmuje wiadomości o torturach jak nudny obowiązek. Gdy słyszy, że Rollison dostał trzysta kijów i żyje, dziwi się i żartuje: „Polaki nam odbiorą nasz handel skórami”. Gdy kupiec upomina się o dług, Senator każe aresztować jego syna, który od lat mieszka w Moskwie, jako rzekomego spiskowca. Pani Rollison, która codziennie przychodzi pod jego drzwi, najpierw chce potraktować brutalnie: „Wpuścić, tylko aż do pół schodów”, a potem kazać zepchnąć ją w dół. Kiedy staruszka wchodzi z listem od księżnej i z Księdzem Piotrem, Senator udaje, że o niczym nie wiedział: „jam o tym nie wiedział!”. Zaraz po jej wyjściu każe Pelikanowi zamknąć ją pod pretekstem widzenia z synem. Gdy matka mówi, że Ksiądz powiedział jej o biciu, Senator grozi: „Kto poplótł, że go bili, nie wyjdzie na sucho”.

Przez cały czas Senator mówi mieszaniną polskiego i francuskiego, żartuje, flirtuje i myśli o balu. Szuka dowodów, żeby oskarżyć księcia Czartoryskiego: „Ach, gdyby jaki dowód! choćby podejrzenie, Ślad dowodu, cień śladu”. Na balu tańczy menueta, a młodzież stojąca po prawej stronie mówi o nim z nienawiścią. Gdy ginie Doktor, Senator uspokaja gości: „taki bieg natury”, a na pożegnanie każe Księdzu Piotrowi odejść i grozi mu skórą. Rollisonowa nazywa go na balu „tyranem”, a on przed nią ucieka.

Cechy i ocena Senatora

Senator łączy w sobie rzeczy, które wydają się nie do pogodzenia. Jest dowcipny i towarzyski, a równocześnie bezwzględny. Dba o dobre maniery, a pozwala bić młodych ludzi. Przed carem drży, wobec słabszych jest bezwzględny. W scenie VIII widać też jego tchórzostwo: zaprzecza, że wiedział o biciu Rollisona, i ucieka przed ślepą staruszką.

Mickiewicz pokazuje go jednocześnie jako śmiesznego i groźnego. Senator żartuje przy kawie, a w tym samym czasie decyduje o aresztowaniach. Nie zmienia się ani po śnie, ani po śmierci Doktora. W scenie VIII dalej szuka dowodów i myśli o balu.

Pytania i odpowiedzi

Czy Senator Nowosilcow istniał naprawdę?

Tak, to postać historyczna: rosyjski senator Nikołaj Nowosilcow, który w latach dwudziestych XIX wieku prowadził w Wilnie śledztwo przeciwko studentom. Mickiewicz sam był w tym czasie aresztowany. W dramacie Nowosilcow występuje pod swoim nazwiskiem, ale jego rozmowy i sen są wymyślone.

Dlaczego Belzebub zakazuje diabłom pokazać Senatorowi piekło?

Belzebub boi się, że Senator po przebudzeniu przypomni sobie sen i „może poprawić się”, a wtedy diabły stracą jego duszę. Dlatego pozwala tylko podsycić jego pychę, a potem go upokorzyć. W ten sposób sen ma służyć piekłu, a nie nawróceniu.

Kim są Doktor, Pelikan i Bajkow?

To urzędnicy z otoczenia Senatora. Doktor donosi mu o rzekomym udziale księcia Czartoryskiego w spisku, Pelikan wykonuje jego polecenia, a szambelan Bajkow żartuje z cudzego nieszczęścia i żeni się z młodą szlachcianką. Żaden z nich nie sprzeciwia się okrucieństwu, bo zależy im na łasce Senatora.

Co się dzieje z Rollisonem?

Rollison to uwięziony student, skatowany podczas śledztwa. W scenie III Konrad widzi go w wizji jako zbitego i zrozpaczonego, a w scenie VIII jego matka pani Rollison próbuje się z nim zobaczyć. Piotr zapewnia ją, że syn żyje, choć raniony, a na balu Rollisonowa krzyczy, że go wyrzucono przez okno.