DziadyAdam Mickiewicz

Ksiądz Piotr: charakterystyka postaci z „Dziadów” cz. III

Ksiądz Piotr jest bernardynem, który w III części „Dziadów” towarzyszy uwięzionym Polakom w Wilnie. Inni nazywają go Księdzem Piotrem, bratem Piotrem albo braciszkiem, a on sam mówi o sobie „Jestem braciszek”. W trzech scenach rozstrzyga o losie innych: wypędza diabła z Konrada, ma Widzenie o przyszłości narodu i staje oko w oko z Senatorem Nowosilcowem. Określają go pokora, wiara i odwaga. Jego przeciwieństwem jest Konrad.

Ksiądz Piotr w skrócie

Kim jest
zakonnik z klasztoru bernardynów w Wilnie, opiekun i pocieszyciel więźniów
Sceny kluczowe
scena III (egzorcyzmy Konrada), scena V (Widzenie), scena VIII (starcie z Senatorem)
Cechy
pokora, żarliwa wiara, odwaga, miłosierdzie, dar przewidywania
Przeciwieństwo
Konrad, który wyzywa Boga i żąda „rządu dusz”

Egzorcyzmy Konrada (scena III)

Do celi Konrada woła Piotra Kapral, który uważa go za człowieka pobożnego. Zakonnik wchodzi słowami „Pokój temu domowi, pokój grzesznikowi!”. Szybko rozpoznaje, co się dzieje z poetą, i mówi do złego ducha: „Duchu nieczysty, znam cię po twym jadzie”.

Diabeł próbuje go zbić z tropu. Odpowiada w kilku językach naraz, przedstawia się słowami „Legio sum”, schlebia zakonnikowi, że powinien zostać papieżem, i obiecuje opowiedzieć, co o nim mówią w mieście. Piotr nie przerywa modlitwy. Zmusza ducha do odpowiedzi: „Kłamco, ja tobie każę, musisz prawdę gadać”. Pyta o więźnia, którego diabeł chce zgubić, i o sposób ratunku. Dopiero po kolejnych egzorcyzmach pada słowo „Wina — Chleba”, a Piotr rozumie je jako wezwanie do Eucharystii: „Rozumiem, Chleba Twego i Krwi Twojej, Panie”.

Kiedy Konrad odzyskuje przytomność, Piotr nie gani go z wyższością. Mówi, że słowa Konrada były głupstwem, i życzy mu, żeby zostały mu policzone za pokutę. Do Boga zwraca się z prośbą: „Ten młody, zrób go za mnie sługą Twojej wiary, A ja za jego winy przyjmę wszystkie kary”. W kościele obok śpiewa chór aniołów: „Sługo! sługo pokorny, cichy, Wniosłeś pokój w dom pychy”.

Widzenie Księdza Piotra (scena V)

Samotny w celi, leżąc krzyżem, Piotr mówi do Boga: „Panie! czymże ja jestem przed Twoim obliczem? Prochem i niczem”. Dopiero potem prosi o rozmowę. Widzi tyrana jak Heroda: cała młoda Polska została wydana w jego ręce. Widzi też długie drogi pełne wozów jadących na północ. Przewiduje, że jedno dziecko ocaleje i wyrośnie na obrońcę narodu: „A imię jego będzie czterdzieści i cztery”.

Zapytany, czy Bóg nie mógłby przyspieszyć jego przyjścia, sam sobie odpowiada: „Nie! lud wycierpi”. W dalszej części wizji Naród zostaje wydany na sąd Europy. Francja umywa ręce, Austria i Prusy poją go octem i żółcią, a żołnierz rosyjski przebija mu bok. Naród umiera jak Chrystus, a w pieśni wielkanocnej anioły zapowiadają jego zmartwychwstanie.

Ksiądz Piotr wobec Senatora (scena VIII)

Piotr przychodzi do Senatora ze ślepą panią Rollison, której syna skatowano w więzieniu. Senator częstuje go rumem, a on odpowiada krótko: „Nie piję”. Przyznaje, że to on opowiedział matce o biciu chłopca. Senator grozi mu kijami i powieszeniem, a zakonnik odpowiada: „Bóg czasem daje władzę w ręce złego ducha”. Zapytany, skąd wiedział o biciu, mówi tylko: „Tyś powiedział”. Pelikan z rozkazu Doktora uderza go w twarz, a Bajkow daje mu prztyczka. Piotr modli się: „Panie, odpuść mu, Panie; on nie wie, co zrobił”, a do Doktora mówi, że złą radą sam się dobił i jeszcze dziś stanie przed Bogiem.

Na balu Justyn Pol pyta, czy nikt nie pomści gnębionych. Odpowiada mu Ksiądz Piotr jednym słowem: „Bóg!”. Niedługo potem piorun zabija Doktora. Gdy pani Rollison wpada do sali przekonana, że syn nie żyje, Piotr ją uspokaja: „Nie bluźń, kobieto; syn twój zraniony, lecz żyje”. Potem opowiada Senatorowi dwie przypowieści, o zbójcy uratowanym przed zawaleniem się muru i o rzymskim wodzu, który oszczędził jeńców po to, by ich zhańbić. Senator uznaje je za gadanie i każe zakonnikowi odejść.

Na wyjściu spotyka Konrada, który dziękuje mu za pomoc i prosi o sprzedanie pierścionka na mszę i dla ubogich. Piotr zapowiada mu daleką drogę i radzi: „Szukaj męża, co więcej niźli oni umie”. W Ustępie nieznajomy mieszkaniec Petersburga zaczepia Pielgrzyma słowami „rozkaż w Imię Boże”, co układa się w spełnienie tej zapowiedzi.

Ksiądz Piotr i Konrad: dwie postawy

Konrad w Wielkiej Improwizacji uważa się za twórcę równego Bogu i żąda od niego władzy: „Daj mi rząd dusz!”. Ksiądz Piotr zaczyna modlitwę od uznania, że jest „prochem i niczem”. Konrad bluźni i oskarża Boga, Piotr prosi o przebaczenie dla bluźniercy i chce przyjąć jego karę. Kiedy Konrad budzi się z opętania, czuje, że ktoś podaje mu rękę, i mówi: „Ludźmi gardziłem, nie znałem aniołów”.

Obaj kochają ojczyznę, ale każdy inaczej. Konrad chce ją uszczęśliwić swoją mocą i dlatego żąda władzy. Piotr widzi w niej cierpiącego Chrystusa i prosi Boga o litość. W dramacie to Piotr dostaje potwierdzenie z nieba: aniołowie śpiewają o jego pokorze, a jego zapowiedź śmierci Doktora się spełnia.

Ocena postaci

Ksiądz Piotr nie ma władzy ani siły fizycznej: Senator może go bić, wsadzić do więzienia albo powiesić, a on odpowiada spokojnie i modlitwą. Jego jedyną bronią jest wiara i prawda wypowiedziana głośno wobec silniejszych. Jest bohaterem postawy moralnej, a nie czynu.

Nie próbuje się bronić ani uciekać. Odpowiedzią na przemoc jest u niego modlitwa i przepowiednia, a o losie narodu mówi językiem wizji. W jego Widzeniu cierpienie Narodu prowadzi do zmartwychwstania, więc ma sens. Po wyjściu od Senatora dramat nie pokazuje już, co się z nim stanie.

Pytania i odpowiedzi

Jaką funkcję ma Ksiądz Piotr w III części „Dziadów”?

Jest przeciwwagą dla Konrada. Pokornie prosi Boga o przebaczenie dla poety, który wyzwał Boga na pojedynek, a w scenie V przedstawia wizję Polski jako Chrystusa narodów. W scenie VIII staje wobec Senatora i przepowiada jego otoczeniu nagłą śmierć.

Co oznaczają słowa „Tyś powiedział” w scenie VIII?

To odpowiedź Księdza Piotra na pytanie Senatora, kto mu powiedział o biciu Rollisona: Bóg, anioł czy diabeł. Zakonnik wskazuje samego Senatora jako źródło wieści, bo to jego śledztwo jest przyczyną bicia. Senator jest oburzony, że Piotr mówi do niego na „ty”.

Jakie przepowiednie wygłasza Ksiądz Piotr?

W scenie V mówi o dziecku, które zostanie obrońcą narodu i otrzyma imię „czterdzieści i cztery”. W scenie VIII zapowiada Doktorowi, że jeszcze dziś stanie przed Bogiem, i Doktor ginie rażony piorunem. Konradowi przepowiada daleką drogę i spotkanie z człowiekiem, który powita go w imię Boże.

Kim są Gal, Rakus i Borus w Widzeniu?

To dawne, literackie nazwy narodów: Gal oznacza Francję, Rakus Austrię, a Borus Prusy. Ksiądz Piotr widzi Naród jako skazańca, którego sądzi Europa. Francja umywa ręce, Austria i Prusy poją go octem i żółcią, a Moskal zadaje ostatni cios.