„Nowele” Henryka Sienkiewicza: streszczenie i opracowanie
Nowele Henryka Sienkiewicza, napisane w latach siedemdziesiątych i na początku osiemdziesiątych XIX wieku, opowiadają o emigrancie, który traci latarnię przez tęsknotę za ojczyzną, o wodzu Indian, który żebrze w cyrku, o utalentowanym wiejskim chłopcu, o uczniu pruskiej szkoły, o chłopie, który walczy w cudzej wojnie, i o rodzinie zniszczonej przez skorumpowaną gminę. W tej lekturze jest sześć nowel: „Latarnik”, „Sachem”, „Janko Muzykant”, „Z pamiętnika poznańskiego nauczyciela”, „Bartek Zwycięzca” i „Szkice węglem”. Każda ma własny hub z pigułką, streszczeniem szczegółowym i opracowaniem.
Lektura w pigułce
- Autor: Henryk Sienkiewicz (1846 do 1916), laureat Nagrody Nobla z 1905 roku.
- Utwory: „Latarnik”, „Sachem”, „Janko Muzykant”, „Z pamiętnika poznańskiego nauczyciela”, „Bartek Zwycięzca”, „Szkice węglem”.
- Epoka: pozytywizm.
- Rodzaj i gatunek: epika, nowela.
- Czas akcji: druga połowa XIX wieku.
- Miejsca akcji: wyspa koło Panamy („Latarnik”), Teksas („Sachem”), wieś („Janko Muzykant”), Poznań („Z pamiętnika poznańskiego nauczyciela”), Wielkopolska i Francja („Bartek Zwycięzca”), wieś Barania Głowa („Szkice węglem”).
- Temat: tułaczka emigranta, wynarodowienie, los dziecka, germanizacja, krzywda chłopa.
Opracowanie lektury
„Latarnik”: pigułka
W miejscowości Aspinwall koło Panamy znika latarnik. Amerykański konsul Izaak Falconbridge szuka nowego i tego samego dnia zgłasza się starzec, ponad siedemdziesięcioletni Polak Skawiński. Konsul przyjmuje go do pracy. Skawiński widzi w tej posadzie spełnienie marzeń: po czterdziestu latach tułaczki znalazł wreszcie spokój.
Skawiński wyemigrował po upadku powstania listopadowego. Walczył na Węgrzech, w Ameryce, wydobywał złoto w Australii, szukał diamentów w Afryce, służył na wielorybniku, ale wszędzie spotykało go nieszczęście. Na wyspie pokochał latarnię, mewy i morze, a tylko w niedzielę schodził na ląd.
Pewnego dnia łódź przywozi paczkę z polskimi książkami. Skawiński otwiera „Pana Tadeusza” i czyta „Litwo! Ojczyzno moja!”. Słowa więzną mu w gardle, a on płacze, wspomina rodzinną wieś i tak zatraca się w czytaniu, że zapomina zapalić latarnię.
O świcie przychodzi Johns i mówi, że w nocy rozbiła się łódź. Skawiński traci posadę i znowu rusza w świat. Nowela kończy się nadzieją na nowe wędrówki.
„Sachem”: pigułka
W teksaskim mieście Antylopa, które piętnaście lat wcześniej było indiańską osadą Chiavatta, odbywa się przedstawienie cyrkowe. Niemieccy koloniści wymordowali kiedyś plemię Czarnych Węży i na ich miejscu zbudowali nowe miasto. Dziś mieszkańcy są bogaci i spokojni.
Tego wieczora w cyrku występuje tancerka Lina, a potem pojawia się Sachem, syn ostatniego wodza Czarnych Węży. Ma na sobie płaszcz z białych gronostajów i wydaje wojenny okrzyk „Herr Gott!”. Ci, którzy brali udział w rzezi, drżą ze strachu.
Sachem śpiewa pieśń o zburzeniu Chiavatty i o zemście. Potem bierze blaszaną miskę i prosi widzów o datki. Tłum się uspokaja i uznaje, że to była świetna sztuczka.
Ostatnia scena pokazuje wodza w kawiarni „Pod Złotym Słońcem”, wśród tych, którzy zabili jego lud.
„Janko Muzykant”: pigułka
W małej wiosce rodzi się wątły chłopiec, którego nikt nie spodziewa się odchować. Mimo słabego zdrowia dożywa dziesięciu lat. Przez cały czas słyszy w naturze muzykę: grają bylice, ćwierkają wróble, szumią drzewa. Wszyscy nazywają go „Janko Muzykant”, bo zamiast pracować, zbiera dźwięki.
Nocą Janko chodzi pod karczmę i słucha skrzypiec. Bardzo chce mieć taki instrument. Robi sobie skrzypki z gonta i końskiego włosia, ale ich dźwięk jest cichy. Za lenistwo dostaje od matki i innych ludzi lanie.
Jednej nocy, gdy właściciele dworu wyjechali, Janko zakrada się do kredensu, gdzie leżą prawdziwe skrzypce. Dotyka strun i cicho gra. Obudzona służba łapie go jako złodzieja. Chłopca stawiają przed wójtem, a stójka Stach tłucze go.
Janko umiera po dwóch dniach, wierząc, że w niebie dostanie nowe skrzypki. W tym samym czasie do dworu wracają państwo z Włoch i rozmawiają o wspieraniu młodych talentów.
„Z pamiętnika poznańskiego nauczyciela”: pigułka
Wawrzynkiewicz, prywatny nauczyciel z Poznania, spisuje dzieje swojego wychowanka, jedenastoletniego Michasia. Chłopiec chodzi do szkoły pruskiej i choć jest przeciętnie zdolny, bardzo się stara. Uczy się po nocach, a gdy dostaje złą ocenę, płacze i obiecuje poprawę.
Matka Michasia, pani Maria, wdowa, wierzy w jego zdolności i wyobraża sobie dla niego świetną przyszłość. Michaś uczy się ponad siły i słabnie. Gdy raz w szkole powie kilka słów po polsku, dostaje naganę i zostaje wydalony.
Przed świętami wszyscy mają jechać do rodzinnych stron. Michaś zapada na zapalenie mózgu. Wawrzynkiewicz wzywa matkę telegramem. Chłopiec umiera w Wigilię Bożego Narodzenia.
Nauczyciel opisuje pogrzeb i spisuje całą historię niecały rok po śmierci wychowanka, bo tęskni i nie może pogodzić się z jego losem.
„Bartek Zwycięzca”: pigułka
W wielkopolskiej wsi Pognębin mieszka Bartek Słowik, zwany Wyłupiastym Bartkiem. Ma żonę Magdę i dziesięcioletniego syna Franka. Gdy wybucha wojna prusko-francuska, zostaje powołany do wojska i jedzie pociągiem na front razem z innymi chłopami.
Pod Gravelotte Bartek z początku stoi bezczynnie, ale gdy rozlega się komenda do ataku, a Prusacy grają Polakom hymn, wpada w bitewny zapał. Walczy dzielnie, dostaje ordery i pod Sedanem zostaje bohaterem. Generał Steinmetz chce go awansować na podoficera.
Po powrocie do Pognębina Bartek jest słaby, bo otwiera mu się stara rana. Zatarg z niemieckim nauczycielem Boegem, który uderzył Franka, kończy się aresztowaniem Bartka. Sąd skazuje go na trzy miesiące więzienia i grzywnę.
W wyborach Bartek i inni byli żołnierze głosują na Szulberga, a nie na polskiego kandydata Jarzyńskiego, bo tak kazali Niemcy. Wkrótce kolonista Just przejmuje gospodarstwo Słowików, a Bartek z rodziną musi opuścić wieś.
„Szkice węglem”: pigułka
We wsi Barania Głowa wójt Burak i pisarz gminny Zołzikiewicz kłócą się w kancelarii. Zołzikiewicz, młody i przebiegły, chce się pozbyć niewygodnego chłopa Wawrzona Rzepy, żeby uwieść jego piękną żonę Marię. Okazją są spisy wojskowe.
W karczmie Rzepa upija się i podpisuje umowę, że pójdzie do wojska zamiast syna wójta. Rano orientuje się, że to pułapka. Sąd gminny, złożony z ławników zależnych od pisarza, każe go aresztować. Maria błaga o pomoc księdza, dziedzica Skorabiewskiego i urzędników w powiecie, ale nikt jej nie pomaga.
W drodze powrotnej Maria jest wyczerpana, a nad lasem rozpętuje się burza. Gdy wszystkie instancje zawodzą, idzie do Zołzikiewicza i oddaje się mu, licząc, że pisarz podrze dokument. Pisarz ją oszukuje.
Maria wraca do domu i przyznaje się mężowi do zdrady. Rzepa zabija ją siekierą i podpala zabudowania dworskie. W epilogu narrator zdradza, że Rzepa i tak nie poszedłby do wojska.
Cechy nowel SienkiewiczaWieś, emigracja i zabór pruski. ok. 2 min
Nowele Sienkiewicza z lat 1876 do 1883 dotyczą trzech tematów: wsi, emigracji oraz losu Polaków pod zaborem pruskim. Wiele z nich powstało podczas podróży do Ameryki i Europy. Nowela to krótki utwór z jednym wątkiem i wyraźną puentą.
Nowelistyka Henryka Sienkiewicza
Nowelistyka Sienkiewicza z lat 1876 – 1883 oscyluje głównie wokół trzech tematów: problematyki wsi, wątków przygodowych odwołujących się do osobistych przeżyć pisarza oraz spraw narodowych. Wiejska rzeczywistość odbija się w nowelach: „Szkice węglem”, „Janko Muzykant”, „Jamioł” i „Za chlebem”. W utworach „Komedia z pomyłek”, „Przez stepy”, „Orso”, „W krainie złota” pisarz nawiązywał do swoich amerykańskich doświadczeń, kreując wątki przygodowe. Następne szkice literackie – nowele: „Latarnik”, „Wspomnienie z Maripozy”, „Sachem”, „Z pamiętnika poznańskiego nauczyciela”, „Bartek Zwycięzca” prezentowały sprawy polskie ukazane przez pryzmat Ameryki. Autor tworzył paralele, np. porównywał los Polaków pod zaborami do niewoli Indian. Niektóre miniatury: „Latarnik”, „Sachem” zalicza się do cyklu nowel amerykańskich, do którego można włączyć „Za chlebem” klasyfikowaną jako nowelę ludową, choć sporo w niej „wątków amerykańskich”. Podział ten, jak widać jest niekonkretny, lecz w literaturze trudno wyznaczyć ścisłe granice, materia literacka jest na to zbyt żywa.
Nowela jako gatunek literacki
Romantyzm stopniowo zacierał granice pomiędzy poszczególnymi gatunkami literackimi, zmieniały się prawidła rządzące w świecie literatury oraz normy regulujące założenia twórcze autora. Nowela jednak budziła zawsze swoiste zainteresowanie, ze względu na jej charakter oraz historyczne uwarunkowania. Za prekursora nowelistyki oraz twórcę tego gatunku uważa się renesansowego Giovanniego Boccaccia – włoskiego „mistrza w opowiadaniu różnych historii i anegdot w wybranym, towarzyskim gronie.” Właściwa forma noweli ukształtowała się jednak w XIX wieku. Zyskała wówczas swoich sympatyków, ale i przeciwników. Ci drudzy traktowali ją jako gatunek pełen nieładu, w którym panuje „estetyczna anarchia”, nowelistów natomiast uważali za pragnących popisać się mistrzostwem pióra prowokatorów. Świadomość, że nowela jako gatunek odróżnia się od innych typów prozy, ukształtowała się znacznie później. Konstanty Wojciechowski przeprowadził w 1912 roku wśród historyków literatury i krytyków literackich ankietę dotyczącą zasadniczych cech noweli – jako odrębnego gatunku literackiego.
Pytania i odpowiedzi
Jakie nowele Sienkiewicza są lekturami?
„Latarnik”, „Sachem”, „Janko Muzykant”, „Z pamiętnika poznańskiego nauczyciela”, „Bartek Zwycięzca” i „Szkice węglem”.
O czym jest „Latarnik”?
O starym polskim emigrancie Skawińskim, który po czterdziestu latach tułaczki zostaje latarnikiem i traci posadę przez wzruszenie po czytaniu „Pana Tadeusza”.
O czym jest „Sachem”?
O ostatnim z plemienia Czarnych Węży, który występuje w cyrku w mieście zbudowanym na miejscu jego wioski.
O czym jest „Janko Muzykant”?
O wiejskim chłopcu, który kocha muzykę i umiera po pobiciu za to, że zakradł się do dworu, żeby zagrać na skrzypcach.
O czym jest „Z pamiętnika poznańskiego nauczyciela”?
O jedenastoletnim Michasiu, który uczy się w szkole pruskiej ponad siły i umiera w Wigilię na zapalenie mózgu.
O czym jest „Bartek Zwycięzca”?
O wielkopolskim chłopie, który na wojnie prusko-francuskiej zostaje bohaterem, a w domu przegrywa z niemieckim nauczycielem i traci gospodarstwo.
O czym są „Szkice węglem”?
O rodzinie Rzepów zniszczonej przez skorumpowanego pisarza gminnego we wsi Barania Głowa.