„Z pamiętnika poznańskiego nauczyciela”: motywy literackie
W noweli ważne są motywy nauki, dziecka, matki, miłości i śmierci. Michaś umiera jako ofiara morderczej edukacji w szkole pruskiej.
Motyw nauki
Nowela Sienkiewicza podejmuje temat nauki, pedagogiki. Wawrzynkiewicz – narrator wypowiada się o pruskim systemie szkolnictwa, którego celem było „zniemczenie” młodego pokolenia oraz wynarodowienie. W niemieckich placówkach nauczania gnębiono polskich uczniów, drwiono z polskiej tradycji, kultury i obyczajów, stosując system kar usiłowano wpoić dzieciom obce im wartości, nauczyć innego języka: „W opinii niemieckich profesorów to tylko dziecko dobrze się sprawiało, które płaciło śmiechem za ich drwiny z „polskiego zacofania”, języka i tradycji.” Nauka ściśle wiązała się z procesem germanizacji, ponieważ językiem obowiązkowym był niemiecki. Zabraniano rozmawiać po polsku. Uczniowie byli zmuszani do nadmiernego wysiłku intelektualnego, dźwigania dużej ilości „bizantyjskich” tomów, zaś kary, publiczne nagany, szykanowanie deprymująco wpływały na młodych ludzi: „Musiał przecie wyuczyć się co dzień choć jako tako lekcyj, bo inaczej usunięto by go ze szkół (...). Trzeba było przynajmniej wzmacniać go fizycznie, gimnastykować, kazać mu dużo chodzić lub jeździć konno, ale nie było czasu na to. Dziecko tyle miało do roboty, tyle do wyuczenia się na pamięć, tyle do napisania co dzień, że z ręką na sumieniu powiadam: nie było czasu. Każdą chwilę potrzebną dla wesołości, zdrowia i życia chłopca zabierała łacina, grecki i... niemiecki.” Nie wszystkie dzieci potrafiły znieść ciążące na nich obowiązki oraz prześladowania. Tragiczne losy Michasia to efekt działania „morderczej machiny” pruskiej edukacji.
Motyw dziecka
Jedenastoletni Michaś to polski uczeń uczęszczający do pruskiej szkoły. Jego przykład ilustruje przypadki innych polskich dzieci uczących się w niemieckich szkołach, obarczonych „brzemieniem” nauki, narażonych na prześladowania i szykanowanie ze strony nauczycieli. Michaś to wrażliwy i obowiązkowy chłopiec, przeciętnie zdolny, ale uparty. Jego marzeniem było osiągnięcie jak najlepszych wyników, by nie zawieść ukochanej matki. Jednak w pruskiej szkole, gdzie przesadnie obarczano dzieci nauką, zwłaszcza języków obcych (niemieckiego, łaciny, greki) nie miał szans na realizację marzeń: „Chłopiec wprawdzie istotnie nie był tępy, ale należał do tego rodzaju dzieci, których zdolności, z początku średnie, rozwijają się dopiero później, razem z siłami fizycznymi i zdrowiem. W innych warunkach mógłby był skończyć szkoły i uniwersytet, i stać się pożytecznym pracownikiem na każdym polu. W tych, jakie istniały, męczył się tylko i, wiedząc o wysokim wyobrażeniu, jakie matka miała o jego zdolnościach, wysilał się na próżno.”
Motyw matki
Przykładem matki jest pani Maria, kobieta doświadczona przez los, wdowa. Wawrzynkiewicz kreuje ją niemal na świętą: „(...) Od sześciu lat byłem w jej domu, byłem przy śmierci jej męża, widziałem ją nieszczęśliwą, samą, a zawsze dobrą jak anioł, kochającą dzieci, świętą prawie w swym wdowieństwie (...)”. Należała do „(...) tego rodzaju istot nerwowych, wrażliwych szlachetnych i kochających, które zdolne są do największych poświęceń, ale które w życiu i zetknięciu się z jego rzeczywistością mało znajdują szczęścia, dając najprzód więcej niż mogą otrzymać. Ten rodzaj ludzki ginie też zaraz (...), bo przychodzą na świat z wadą serca – za dużo kochają.” Pani Maria była niewątpliwie wspaniałą matką, w domu – szlacheckim dworku w Zalesinie wychowywała kilkuletnią córkę – Lolę, starszy syn – Michaś uczęszczał do pruskiej szkoły. Kobieta pokładała w chłopcu ogromne nadzieje, wierzyła w jego niebywałe zdolności, zalecała nauczycielowi, by dbał o kondycję fizyczną i psychiczną Michasia. Pragnęła, żeby syn był pilnym uczniem, a w przyszłości „pociechą” jej i krajowi: „(...) pani Maria kochała go nie tylko jak własne dziecko, ale zarazem jak wszystkie swoje nadzieje na przyszłość. Na nieszczęście, z zaślepieniem zwykłym matkom, widziała w nim niepospolite zdolności.” Wygórowane oczekiwania matki prowokowały chłopca do nadmiernego wysiłku, tym bardziej że przekonywano go o słabym stanie zdrowia pani Marii. Śmierć ukochanego dziecka stała się jej osobistą tragedią.
Motyw miłości
Narrator – Wawrzynkiewicz wspomina swoje uczucie do matki Michasia – pani Marii. Kobieta nie wiedziała o sekretnej miłości korepetytora, była zresztą zamężna, później owdowiała: „Nigdy ona nie wiedziała o tym i nigdy wiedzieć nie będzie. Pamiętam, ze ja jestem... ot sobie – pan Wawrzynkiewicz, prywatny nauczyciel, a do tego człowiek chory, ona zaś córka zamożnego domu szlacheckiego, po prostu pani, na którą bym nie śmiał oczu podnieść. Ale że samotne serce, miotane życiem, musi w końcu przyczepić się do czegoś, jak przyczepia się muszla miotana falą – wiec moje przywarło do niej. Co ja na to poradzę? a wreszcie co jej to szkodzi? Nie chcę od niej więcej światła niż od słońca, które wiosną ogrzewa moje chore piersi.” Skrywana miłość nigdy nie wyszła na jaw. Wawrzynkiewicz utrzymywał z panią Marią kontakt listowny, donosząc jej o postępach syna w nauce, gdy Michaś zachorował, depeszował do niej w sprawie przyjazdu. Współczuł cierpiącej kobiecie po śmierci kochanego dziecka, tym bardziej, że sam bardzo cenił Michasia: „był mi drogim, bo był synem droższej dla mnie nad wszystko istoty...”
Motyw śmierci
Tragiczne losy Michasia i jego śmierć to rezultat „morderczej” edukacji w szkole pruskiej. Pośrednią przyczyną dramatu chłopca stały się także aspiracje jego matki, która „z zaślepieniem zwykłym matkom, widziała w nim niepospolite zdolności.” Agonia dziecka stanowi najbardziej dramatyczny moment noweli. Śmierć małego bohatera staje się „ikoną” wszystkich ofiar zaborczego systemu represji w szkołach. Przygnębiająca atmosfera panująca w mrocznym pokoju umierającego malca kontrastuje z przedświątecznym nastrojem radości, z roześmianymi twarzyczkami dzieci tańczących wokół rozświetlonej choinki. W komnacie Michasia zamiast choinkowych świateł płoną świece: „Między głosami dochodzącymi z ulicy nie było innych jak wesołe, i radość stawała się ogólną; tylko jeden nasz malec powtarzał jakby z żałością wielką: «Deus meus, Deus meus, quare me repulisti et quare tristis incedo, dum affligit me inimicus! »” („Boże mój, Boże mój, czemu mnie opuściłeś i dlaczego chodzę smutny, gdy trapi mnie nieprzyjaciel!”). Powaga śmierci przeciwstawiona przedświątecznemu nastrojowi radości eksponuje tragedię małego bohatera. Śmierć Michasia, jego kolegom jawi się niemal jako wyzwolenie, „ucieczka” od zaborczej presji. Jest to bezsporny dowód na to, jak wielki dramat musiało przeżywać młode pokolenie w okresie niewoli: „Chłopcy, trącając się łokciami, szeptali sobie, że teraz on już o nic nie dba, że gdyby nawet „Herr Inspector” przyszedł, to on by się już nie zerwał, nie przestraszył, ale uśmiechałby się tak samo spokojnie; że on tam zupełnie, zupełnie może robić, co mu się podoba, hałasować, jak zechce, i mówić choćby po polsku do małych aniołków ze skrzydełkami pod szyją.”
Pytania i odpowiedzi
Kim jest pani Maria?
Matką Michasia, wdową, która ślepo wierzy w jego zdolności. Przed świętami pisze do syna, że nie oczekuje już najlepszych ocen, ale jest za późno.