„Z pamiętnika poznańskiego nauczyciela”: czas, miejsce, plan, kompozycja i narracja
Akcja noweli dzieje się w czasach zaborów, w dużym mieście zaboru pruskiego, najprawdopodobniej w Poznaniu. Trwa od jesieni do Bożego Narodzenia, kiedy umiera Michaś. Narracja jest pierwszoosobowa, w formie pamiętnika. Plan wydarzeń ma 16 punktów.
Czas i miejsce akcji
Czas akcji – to okres zaborów, najpewniej już po upadku powstania styczniowego (1864). Nowela powstała około 1879 roku. W 1879 roku opublikowała ją po raz pierwszy „Gazeta Lwowska”, pod tytułem „Z pamiętnika poznańskiego korepetytora”. Drugiej publikacji dokonano w tym samym roku na łamach warszawskiej „Niwy”.
Od 1874 roku w szkołach zaczęto wprowadzać zakaz stosowania języka polskiego. Akcję utworu należałoby więc umieścić w latach osiemdziesiątych XIX wieku, między rokiem 1874 a 1879. Czas akcji obejmuje niecały jeden semestr nauki szkolnej . Narrator wspomina edukację chłopca od początku roku szkolnego do czasu Bożego Narodzenia: „Nadeszły czasy rekreacji na Wszystkich Świętych; cenzura kwartalna wcale była nieszczególna; (...) – Drogi panie! – wołał złożywszy ręce – mama nie wie, że na Wszystkich Świętych dają stopnie, a do Bożego Narodzenia może Pan Bóg zmiłuje się nade mną.”
W dniu Bożego Narodzenia Michaś umarł. Opisane są przygotowania do pogrzebu, pojawia się krótka relacja z uroczystości pogrzebowych. Od czasu śmierci chłopca upłynął prawie rok. Wawrzynkiewicz cofa się pamięcią do minionych wydarzeń, rozpamiętuje także chwile, które spędził w rodzinnej posiadłości swojego ucznia – w Zalesinie. Zajmował się edukacją Michasia od ponad sześciu lat, czyli od momentu, gdy chłopiec ukończył piąty rok życia: „Od sześciu lat byłem jego nauczycielem, pierwej jako guwerner, potem, gdy wszedł do drugiej klasy, jako korepetytor, miałem więc czas przywiązać się do niego.”
Miejscem akcji jest duże miasto przynależące do zaboru pruskiego, najprawdopodobniej Poznań. Narrator wspomina je, gdy pisze o śmierci Michasia. Miasto „stroiło się” wówczas w świąteczne barwy: „Była to wigilia Bożego Narodzenia. Z ulicy dochodził gwar ludzki i brzęczenie dzwonków przy sankach. Miasto przybierało powierzchowność świąteczną i radosną. Gdy się ściemniło zupełnie, przez okna na drugiej stronie ulicy widać było choinkę jarzącą się od świeczek, pozawieszaną złotymi i srebrnymi błyszczącymi orzechami, a naokoło niej główki dziecinne jasne i ciemne z lokami rozwianymi w powietrzu, skaczące jak na sprężynach. (...)”
Plan wydarzeń
1. Nauka Michasia – godziny spędzane nad książkami, nocne pobudki i powtarzanie materiału.
2. Wspomnienia z dzieciństwa pana Wawrzynkiewicza.
3. Spostrzeżenia nauczyciela dotyczące kształcenia w niemieckich szkołach.
4. Wyznania korepetytora – miłość do matki Michasia.
5. Sukcesy i niepowodzenia szkolne jedenastoletniego ucznia.
6. Drwiny niemieckich profesorów z polskości - rozterki moralne Michasia.
7. Kara za nieodrobioną pracę domową – pierwsza publiczna nagana.
8. Symptomy choroby – ból głowy, fizyczne i psychiczne cierpienia bohatera.
9. Kara za przypadkowe użycie języka polskiego w czasie przerwy w szkole – Michaś ukarany publicznie za „demoralizujący” wpływ na innych uczniów.
10. Wydalenie ze szkoły.
11. Przygotowania do wyjazdu.
12. Choroba Michasia – zapalenie mózgu.
13. Przyjazd matki chłopca.
14. Agonia i śmierć małego bohatera podczas świat Bożego Narodzenia.
15. Przygotowania do pogrzebu – wizyta kolegów Michasia.
16. Pogrzeb chłopca.
Kompozycja i styl
Utwór Sienkiewicza, stylizowany na pamiętnik, gatunkowo realizuje założenia noweli. „Z pamiętnika poznańskiego nauczyciela” ma wyraźnie zarysowaną oś kompozycyjną – prześladowania i szykanowanie polskich dzieci w szkołach podległych zaborcom, w tym przypadku autor posłużył się modelem szkoły pruskiej. Głównym bohaterem jest jedenastoletni Michaś. Jego tragiczne losy ściśle związane z systemem „morderczej” edukacji to naczelny motyw dzieła. Napięcie w utworze zostaje spotęgowane, gdy nauczyciel – Wawrzynkiewicz wspomina niepowodzenia szkolne dziecka, jego wysiłki związane z nauką, przeżycia wewnętrzne oraz gdy opowiada o chorobie swojego podopiecznego: „Porwałem go na ręce i zaniosłem do łóżka; ciało jego parzyło mnie jak ogniem. Na szczęście doktór mieszkał w tym samym domu, sprowadziłem go więc natychmiast. Nie potrzebował się długo namyślać. Chwilę potrzymał puls dziecka, potem rękę położył mu na czole: Michaś miał zapalenie mózgu.”
Modlitwa Michasia na łożu śmierci: „Deus meus, Deus meus, quare me repulisti et quare tristis incedo, dum affligit me inimicus!” („Boże mój, Boże mój, czemu mnie opuściłeś i dlaczego chodzę smutny, gdy trapi mnie nieprzyjaciel!”) jest najbardziej dramatycznym momentem noweli i jednocześnie punktem kulminacyjnym. Wyrazista puenta - śmierć chłopca nasuwa pewne wnioski i skojarzenia – postać „umęczonego” ucznia staje się „ikoną” wszystkich ofiar zaborczego systemu represji w szkołach. Późniejsze, opisane przez narratora przygotowania do pogrzebu oraz wspomniana wizyta kolegów Michasia, którzy niemal zazdroszczą martwemu chłopcu śmierci, ponieważ „uwalnia” go ona od wszelkich prześladowań i okrucieństwa, dodatkowo tę puentę eksponują. „Oczy dzieci rozszerzały się ze zdziwieniem na widok świec, katafalku i trumny. Może te małe mundurki dziwiła powaga i rola kolegi. Oto niedawno był jeszcze między nimi, zginał się jak i oni pod ciężarem tornistra przeładowanego niemieckimi książkami, dostawał złe stopnie, odbierał połajania i nagany publiczne, miał zły akcent; (...) a teraz leżał taki wyższy od nich, uroczysty, spokojny, otoczony światłem; (...) i nawet Owicki, choć prymus, niewiele wobec niego znaczył.”
W noweli nie brak kontrastów. Szkolne zmagania chłopca, jego wysiłki nie przynoszą oczekiwanych rezultatów. Michaś, mimo wielu wyrzeczeń i podjętych prób, otrzymuje słabe stopnie. „Biedne dziecko łudziło się nadzieją, ze jeszcze te złe stopnie poprawi, a co prawda łudziłem się i ja. Sądziłem, ze wdroży się w rutynę szkolną, że przywyknie do wszystkiego, że wprawi się w język i nabierze akcentu, a przede wszystkim, że coraz mniej czasu będzie potrzebował do nauki.” Charakterystyczny jest rozdźwięk pomiędzy oczekiwaniami matki Michasia, jej wyobrażeniami o zdolnościach syna a jego faktycznymi predyspozycjami intelektualnymi. Dziecko było przeciętnie zdolne, niemniej pilne, obowiązkowe.
Malec umiera w Noc Bożego Narodzenia – gdy Kościół katolicki obchodzi pamiątkę Narodzenia Chrystusa: „Noc Narodzenia zbliżała się, a myśmy drżeli, by to nie była noc śmierci.” Przygnębiająca - „grobowa” atmosfera panująca w mrocznym pokoju umierającego malca nie harmonizuje z przedświątecznym nastrojem radości, z roześmianymi twarzyczkami dzieci tańczących wokół rozświetlonej choinki. W komnacie Michasia zamiast choinkowych lamp płoną świece: „Między głosami dochodzącymi z ulicy nie było innych jak wesołe, i radość stawała się ogólną; tylko jeden nasz malec powtarzał jakby z żałością wielką: «Deus meus, Deus meus, quare me repulisti et quare tristis incedo, dum affligit me inimicus! »” („Boże mój, Boże mój, czemu mnie opuściłeś i dlaczego chodzę smutny, gdy trapi mnie nieprzyjaciel!”) Tego typu kontrasty tworzą w utworze nastrój, „budują” napięcie, podkreślają dramatyzm sytuacji, stanowią także o walorach artystycznych dzieła.
Narracja
Narracja prowadzona jest z perspektywy pierwszoosobowej. Fakty z życia jedenastoletniego Michasia przedstawia Wawrzynkiewicz, prywatny nauczyciel chłopca. Prowadząc pamiętnik, przybliża odbiorcy sylwetkę swojego ucznia, analizuje przyczyny jego śmierci, ocenia system pruskiego szkolnictwa, pisze o okrucieństwach edukacji w niemieckich szkołach. Wypowiada się w sposób fachowy, ponieważ sam jest nauczycielem i sprawy dotyczące kształcenia nie są mu obce. Dzieli się z odbiorcą swoimi refleksjami, spostrzeżeniami:
„Jestem sam nauczycielem, jakkolwiek prywatnym, i nie wiem, co bym robił na świecie, gdybym jeszcze stracił wiarę w wartość nauki i pożytek, jaki z niej płynie. Myślę tylko po prostu, że nauka nie powinna być tragedią dla dzieci (...)”. Myślę także, że pedagogia lepiej spełnia swe zadanie, gdy dziecko czuje rękę prowadzącą je łagodnie, nie zaś nogę przygniatającą mu piersi i depcącą wszystko, co go nauczono czcić i kochać w domu.”
Ujawnia niektóre wiadomości o sobie: „Chory sam jestem na piersi, samotny i zgryźliwy (....)”. Wspomina swój emocjonalny stosunek do matki Michasia – skrywaną miłość, której nigdy nie zdołał wyrazić: „Od sześciu lat byłem w jej domu, byłem przy śmierci jej męża, widziałem ja nieszczęśliwą, samą, a zawsze dobrą jak anioł, kochającą dzieci, świętą prawie w swym wdowieństwie, a więc... musiało do tego przyjść. Ale to nie miłość we mnie, to prędzej moja religia.” Przywołuje w pamięci chwile z dzieciństwa i porównuje je z młodzieńczymi latami swojego podopiecznego: „Ja przynajmniej w wieku Michasia, gdym latał za gołębiami po ulicach lub grywał w pliszki pod ratuszem, miałem swoje czasy zdrowia i wesołości. (...) zresztą byłem swobodny jak ptak i nie dbałem o nic. Michaś i tego nawet nie miał. (....) Przeciwnie: widziałem dziecko idące do szkoły i wracające z niej chmurne, zgarbione pod ciężarem książek, wysilone, ze zmarszczkami w kącikach oczu, tłumiące ustawicznie jakoby wybuch płaczu (...)”.
Wawrzynkiewicz korespondował z matką Michasia. Donosił jej o postępach syna, radził, informował o pogarszającym się stanie zdrowia dziecka: „Odbierałem też często listy od pani Marii, polecające mi bym czuwał nad zdrowiem dziecka, ale z rozpaczą przekonywałem się co dzień, że pogodzić naukę ze zdrowiem było niepodobieństwem.” Obserwował chłopca, widział jego poświęcenie i próby sprostania wymaganiom szkolnym i oczekiwaniom matki. Nauczył się rozpoznawać reakcje malca. Wiedział, kiedy jest szczęśliwy, zadowolony, a kiedy przejęty, smutny, stroskany, rozczarowany. „Tak nauczyłem się czytać z jego twarzy, że skoro tylko wszedł, od pierwszego rzutu oka poznawałem, gdy mu się nie powiodło. (...) Dziecko traciło siły, chudło, żółkło i zasępiało się coraz bardziej.” Znał go od sześciu lat, łączyła go z podopiecznym silna więź emocjonalna: „Zresztą, czemu miałbym ukrywać przed samym sobą; był mi drogim, bo był synem droższej dla mnie nade wszystko istoty...”
Pedagog zawarł te informacje w prywatnych zapiskach, analizował w nich zachowania podopiecznego, pisał o jego rozterkach i przeżyciach wewnętrznych. Stał się świadkiem osobistej tragedii małego człowieka i z własnej perspektywy tę tragedię przybliżył. Jego przekaz wypełniony jest emocjami. Widać w nim serdeczną więź nauczyciela i ucznia oraz żal z powodu śmierci bliskiej osoby. W ostatnich zdaniach pamiętnika narrator zwraca się bezpośrednio do bohatera relacji :„(...) mój mały Michasiu, mój kwiatku uwiędły za wcześnie uwiędły! Miałeś zły akcent, ale serce poczciwe. Nie wiem, gdzie jesteś, czy mnie słyszysz, wiem tylko, że twój dawny nauczyciel kaszle coraz częściej, że mu coraz ciężej, samotniej i wkrótce może odejdzie, jak ty odszedłeś...”
Z relacji narratora odbiorca dowiaduje się, w jaki sposób traktowano polskich uczniów w niemieckich placówkach nauczania. Narrator jako świadek szkolnych zmagań swojego podopiecznego, na jego przykładzie opisuje „morderczy” system edukacji panujący na terenie zaboru pruskiego (ale także i rosyjskiego): uciążliwy obowiązek nauki języków obcych, wiedza teoretyczna z greki, łaciny, „brzemię” książek, drwiny z polskości, zakaz wypowiadania się w języku polskim, kary i publiczne upokorzenia, szykanowanie Polaków: „Gdyby przedmioty wykładane były za trudne, byłbym sobie poradził, cofnąwszy Michasia z klasy drugiej do pierwszej, ale on te przedmioty, jakkolwiek jałowe, doskonale pojmował; nie o naukę więc chodziło, tylko o czas i o ten nieszczęsny niemiecki język, którym dziecko nie władało dostatecznie. (...) W opinii niemieckich profesorów to tylko dziecko dobrze się sprawiało, które płaciło śmiechem za ich drwiny z „polskiego zacofania”, języka i tradycji.”
Pytania i odpowiedzi
Gdzie dzieje się akcja?
W dużym mieście zaboru pruskiego, najprawdopodobniej w Poznaniu. Zdarzenia kończą się w Wigilię Bożego Narodzenia.
Kto opowiada historię?
Nauczyciel Wawrzynkiewicz, prywatny korepetytor chłopca. Jego pamiętnik powstał niecały rok po śmierci Michasia.