„Sachem”: geneza i znaczenie tytułu
„Sachem” Henryka Sienkiewicza należy do cyklu nowel amerykańskich. Nowela pokazuje prześladowanie Indian i ostrzega przed wynarodowieniem, co było aluzją do losu Polaków pod zaborami. Sachem to indiański wódz, ale w czasie akcji jest już tylko pustym słowem.
Geneza i problematyka
„Sachem” zaliczany jest do cyklu nowel amerykańskich. Powstał w 1883 roku. Nowelę poprzedziła dyskusja publicystyczna dotycząca analogii między sytuacją Indian w Stanach Zjednoczonych a Polaków w zaborze pruskim, zagrożonych „szowinistyczną polityką Bismarcka”- premiera Prus, niemieckiego kanclerza, zwanego też Żelaznym Kanclerzem, walczącego z kościołem katolickim i stosującego politykę germanizacji.
Sienkiewicz ukazał w „Sachemie” zagrożenia i możliwe konsekwencje wynarodowienia. Utwór stał się metaforą losów Polaków żyjących pod zaborami, poddanych presji rusyfikacji i germanizacji.
Problematyka „Sachema” Miniatura Sienkiewicza jest utworem podejmującym problematykę patriotyzmu. Losy uciskanych Indian, eksterminacja plemienia Czarnych Wężów oraz dzieje tytułowego Sachema posłużyły autorowi jako metafora losów Polaków żyjących pod zaborami. Indiańska osada Chiavatta została zniszczona przez niemieckich kolonistów, którzy zajęli podbite terytorium, wytępili mieszkańców i zbudowali „cywilizowaną” Antylopę z „kamiennymi wigwamami”. Ostatnie dziecko pokolenia Indian – syn wodza – Sachem nie pamięta dokładnie przeszłości, posługuje się nawet językiem najeźdźcy. Dzieło miało przestrzegać współczesnych, żyjących w epoce zaborów, przed tragicznym skutkiem wynarodowienia, utraty świadomości i tożsamości narodowej, a do tego przecież zmierzała polityka okupantów: Austrii, Prus i Rosji.
Atak niemieckich kolonistów na indiańską osadę przypomina ekspansję państw zaborczych, stosujących podobną taktykę wobec Polaków: „Osadnicy więc z Berlina, Grundenau i Harmonii zebrali się pewnej księżycowej nocy w liczbie czterechset i wezwawszy na pomoc Meksykanów z La Ora, napadli na uśpioną Chiavattę. (...) Chiavatta została spaloną, a mieszkańcy bez różnicy wieku i płci w pień wycięci. Ocalały tylko małe oddziałki wojowników, które w tym czasie wyszły na łowy. (...)” Na zdobytej ziemi powstało nowe miasto, wyrosło młode pokolenie, nie pamiętano już o czerwonoskórych Indianach. Mieszkańcy żyli dostatnio, szukając rozrywek w lokalu „Pod Złotym Słońcem”. „Ostatni potomek królów” – Sachem portretuje tych, którzy godzą się z systemem zaborczych represji i tracą poczucie odrębności narodowej, to także ostrzeżenie przed konsekwencjami wynarodowienia. Pełen dramaturgii występ Sachema kontrastuje z wizerunkiem walecznego Indianina, który po cyrkowym pokazie zbiera pieniądze do blaszanej miski, je knedle i pije piwo w okolicznym barze. Wizerunek upokorzonego cyrkowca odbija klęskę prześladowanych jednostek, które uległy presji zaborcy. Tym samym autor zaakcentował zjawisko przemocy, podkreślił okrucieństwo agresora wobec ofiary.
Znaczenie tytułu
Termin sachem został zdefiniowany w noweli: „Oto Nr 2 programu mówił, co następuje: „Spacer na drucie zawieszonym na piętnaście stóp nad ziemią (z towarzyszeniem muzyki) wykona słynny gimnastyk Czerwony Sęp, sachem (wódz) Czarnych Wężów, ostatni potomek królów pokolenia i ostatni z pokolenia (...)”. Sachem to inaczej wódz. Taki „przydomek” nosi Indianin, „ostatni z Czarnych Wężów”, który będąc dzieckiem jako jedyny ocalał z masowej masakry, „(...) młody chłopiec był synem zabitego „sachema” Czarnych Wężów i następcą jego godności”.
W piętnaście lat po zniszczeniu Chiavatty termin sachem jest już tylko pustym słowem, czymś osobliwym. Mieszkańcy Antylopy są ciekawi występu indiańskiego „wodza”. Licznie przybywają do cyrku. Pokaz sachema niezwykle ich intryguje. Indianin ubrany w strój wojownika potężnym głosem opiewa historię swojego plemienia, śpiewa o zemście: „Z całego pokolenia zostało jedno dziecko. Było ono małe i słabe, ale przysięgło duchowi ziemi, że się zemści. Że ujrzy trupy białych mężów, niewiast, dzieci, pożogę, krew!...”
Publiczność siedzi oniemiała, sparaliżowana strachem, wyobraża sobie, że Indianin, podnosząc drąg służący do utrzymania równowagi, strąci naftowy żyrandol i zaleje pomieszczenie potokami płonącej nafty. Widzowie obawiają się zemsty. Przypominają sobie wydarzenia sprzed lat i krwawe porachunki z plemieniem Czarnych Wężów. Gdzieniegdzie podnoszą się okrzyki przerażenia. Obawy, jak się okazuje, są bezpodstawne, bo po chwili sachem zjawia się z blaszaną miską i prosi o datki. Ludzie, ze spokojnym sumieniem i poniekąd z wdzięcznością, sowicie płacą mu dolarami za emocjonujący pokaz. Wódz już ich nie przeraża, bo nie jest niczyim wodzem, a niewolnikiem. Występuje w cyrku, nie pamięta swojej przeszłości, pochodzenia, stał się podobny do niemieckich kolonistów – mówi ich językiem i tak jak oni pije piwo „Pod Złotym Słońcem” i zajada się tłustymi knedlami. Zatracił swoją tożsamość. W niczym nie przypomina walecznych czerwonoskórych przodków. Kultura Czarnych Wężów obumarła, a ostatni z pokolenia bezcześci godność praojców.
Pytania i odpowiedzi
Co to jest sachem?
Wódz indiański. W noweli ostatni z Czarnych Węży występuje w cyrku jako sachem, ale to tylko puste słowo, bo jego plemię zostało wymordowane.
Co „Sachem” mówi o Polakach?
Historia Indian i miasta Antylopa jest paralelą do zaborów. Atak niemieckich kolonistów przypomina ekspansję państw zaborczych.
Szybki test
Prawdziwe imię występującego Sachema to:
Poprawna odpowiedź: b) Czerwony Sęp
„Sachem” powstał w:
Poprawna odpowiedź: a) 1883 roku
„Sachem” zaliczany jest do cyklu nowel:
Poprawna odpowiedź: d) amerykańskich