Renesansepoka literacka

Tren XIX (albo Sen)

Opracowanie

„Tren XIX”, znany także po tytułem „Sen” to utwór zamykający żałobny, poświęcony niespełna trzyletniej Urszulce Kochanowskiej cykl wierszy jej ojca. Renesansowy poeta zawarł w nim całą gamę poglądów, wypełniających jego humanistyczny umysł i cierpiące po stracie dziecka serce. Zdaniem wielu badaczy i historyków literatury, „Tren XIX” jest najpełniejszym uwiecznieniem zmagań poety-ojca i poety-filozofa z nurtującymi go pytaniami, ponieważ dzieło przynosi wyciszenie bólu i stopniowe pogodzenie się z tragedią.

Utwór rozpoczyna się informacją na temat stanu ducha podmiotu lirycznego. Jego samopoczucie nie jest najlepsze:

„Żałość moja długo w noc oczu mi nie dała
Zamknąć i zemdlonego upokoić ciała”.

Ostatnia noc upłynęła lamentującemu Kochanowskiego na przewracaniu się z boku na bok. Sen nie ukoił jego cierpienia, rozżalenie było silniejsze, niż zmęczenie czy osłabienie („zemdlenie”).

Dopiero nad ranem, na godzinę przez wschodem słońca, podmiotowi udało się przysnąć. Sytuacja jednak została tak sprytnie przedstawiona przez autora, iż ani czytelnik, ani sam zainteresowany nie są w stanie orzec, czy wizje są wynikiem snu, czy też może halucynacji wywołanych zmęczeniem. A może po prostu Kochanowskiemu ukazał się duch matki:

„Ledwie mię na godzinę przed świtanim swemi
Sen leniwy obłapił skrzydły czarnawemi”.

Metafora snu wyposażonego w czarne skrzydła wprowadza nastrój niepokoju i napięcia. Choć popularne jest powiedzenie, iż sen otula zmęczonego swymi ramionami, rzadko jednak bywają to atrybuty groźnego ptaka.

Czwarty wers przenosi czytelnika już do świata drzemki autora. Okazuje się, że we śnie ukazała mu się matka:

„Na ten czas sie matka własnie ukazała,
A na ręku Orszulę moję wdzięczna miała,
Jaka więc po paciorek do mnie przychodziła,
Skoro z swego posłania rano sie ruszyła”.

Obraz małej Urszulki, przytulonej ciasno do babci wprowadza do pesymistycznego i ponurego z początku liryku nutę ciepła i nadziei. Wizja dziewczynki była jakby zaczerpnięta z codziennego życia domowników z Czarnolasu. Trzylatka wyglądała tak, jakby przed chwilą obudziła się i czym prędzej podążała do ojca, aby razem z nim zmówić poranną modlitwę.

Kolejne wersy przynoszą dokładny opis wyglądu małej Kochanowskiej, powielony z „Trenu VII” („Giezłeczkoć tylko dała a lichą kaneczkę”):

„Giezłeczko białe na niej, włoski pokręcone,
Twarz rumiana, a oczy ku śmiechu skłonione”.

Ubrana w białą, cienką sukieneczkę, z pokręconymi włoskami, rumianą twarzą i roześmianymi oczkami dziewczynka wpisuje się w kultywowany we wcześniejszych utworach obraz tak zwanego „żywego srebra” – dziecka rezolutnego, ruchliwego, radosnego. Ojciec zapamiętał ją właśnie w taki sposób.

Przyjrzawszy się córeczce, podmiot przez chwilę zastanowił się „co dalej będzie”. Wtem przemówiła do niego druga kobieca bohaterka snu, matka, pytając:

„Spisz, Janie, czy cię żałość twoja zwykła piecze?”.

W odpowiedzi Kochanowski jedynie „ciężko westchnął” i przez chwilę miał wrażenie, że się ocknął. Było to jednak tylko złudzenie, gdyż kobieta zaczęła kontynuować swoją wypowiedź:

„(…)Twój nieutulony
Płacz, synu mój, przywiódł mię w te tu wasze strony
Z krain barzo dalekich, a łzy gorzkie twoje
Przeszły aż i umarłych tajemne pokoje”.

Określenie „nieutulony płacz” wskazuje na niemożność przerwania rozpaczy, na zbyt głęboką i poważną traumę, która nie da się uleczyć chwilowymi łzami. To właśnie ten płacz oraz „łzy gorzkie” spowodowały, że kobieta przybyła do syna z „krain barzo dalekich”, z pokojów „umarłych”. Fragment ten dowodzi istnienia życia po śmierci.

Seniorka rodu Kochanowskich przyznaje, że odwiedziła syna we śnie z Urszulką, aby choć trochę ukoić jego ból i ugasić tęsknotę:

„Przyniosłam ci na ręku wdzięczną dziewkę twoję,
Abyś ją mógł oglądać jeszcze, a tę swoję
Serdeczną żałość ujął, która tak ujmuje
Sił twoich i tak zdrowie nieznacznie twe psuje,
Jako ogień suchy knot obraca w perzyny,
Darmo nie upuszczając namniejszej godziny”.

Kończące zacytowany fragment porównanie podkreśla szybkość, z jaką rozpacz po śmierci dziewczynki rujnuje zdrowie cierpiącego ojca.

Senna zjawa zadaje nagle bardzo ważne pytanie, dotyczące postrzegania umarłych przez żywych:

„Czyli nas już umarłe macie za stracone
I którym już na wieki słońce jest zgaszone?”.

Skoro Kochanowski był praktykującym chrześcijaninem, głoszącym w swoich „Pieśniach” wiarę w Boskie wyroki oraz wieczne życie tych, którzy będą postępowali zgodnie z prawami natury oraz Stwórcy, to dlaczego – gdy bezpośrednio dotknęła go tragedii śmierci bliskiej osoby – nagle zmienia pogląd na temat doczesności i wieczności.

Matka stara się przekonać syna, że śmierć jest jedynie nieodłącznym etapem życia. Po zmianie doczesności na wieczność człowiek zyskuje nową perspektywę, zaczyna prowadzić „żywot (…) ważniejszy”:

„A my owszem żywiemy żywot tym ważniejszy,
Czym nad to grube ciało duch jest ślachetniejszy”.

Stworzeniu symbolu „grubego ciała” jako odpowiednika życia na ziemi jest dowodem na rzadką umiejętność poetów do ukazywania maksimum treści w minimalnej formie. Epitet „grube ciało” doskonale oddaje zamiłowanie ludzi do dóbr materialnych oraz do uciech fizycznych.

Opis życia wiecznego wzbogacają kolejne linijki trenu:

„Ziemia w ziemię się wraca, a duch z nieba dany
Miałby zginąć ani na miejsca swe wezwany?”.

To retoryczne pytanie dowodzi jednego z czołowych dogmatów wiary chrześcijańskiej – ludzka dusza jest nieśmiertelna. Cykliczność oraz powtarzalność świata – oto jedna z kolejnych prawd.

W pewnym momencie wywodu matki na temat życia po śmierci padają pokrzepiające słowa:

„O to sie ty nie frasuj, a wierz niewątpliwie,
Że twoja namilejsza Orszuleczka żywie”.

Kochanowski powinien odrzucić wszelkie wątpliwości rozumu – one jedynie wprawiają go w niepotrzebną rozpacz oraz zwątpienia. Jego córeczka żyje – tylko w to powinien wierzyć. „Frasunek”, czyli zamartwianie się zostaje skonfrontowane tutaj z doświadczeniem czysto duchowym – wiarą. Rozum nie powinien dominować w żałobie, tylko wiara da człowiekowi ukojenie.

Na dowód swoim słowom matka daje przykład właśnie sytuacji, w której znaleźli się we trójkę. Oto Kochanowski „przygląda się” dwóm zmarłym osobom, mimo iż śni, realność obrazów uspokaja go i daje pocieszenie:

„A tu więc takim ci sie kształtem ukazała,
Jakoby sie śmiertelnym oczom poznać dała,
Ale miedzy anioły i duchy wiecznemi
Jako wdzięczna jutrzenka świeci, a za swemi
Rodzicami sie modli, jako to umiała
Z wami będąc, choć jeszcze słów nie domawiała”.

Jak wynika z powyższego fragmentu, nawet po śmierci Urszulka nie zapomniała o wychowaniu, jakie odebrała w swoim rodzinnym domu w Czarnolesie. Nadal jest radosna, modli się regularnie.

Pani Kochanowska potrafi odeprzeć każdą nutę zwątpienia, która nawiedza serce jej syna:

„Jesliżeć też stąd roście żałość, że jej lata
Pierwej są przyłomione, niżli tego świata
Rozkoszy zażyć mogła: o biedne i płone
Rozkoszy wasze, które tak są usadzone,
Że w nich więcej frasunków i żałości więcej,
Czego ty doznać możesz sam z siebie napręcej”.

Jeśli poeta martwi się, że wraz ze śmiercią we wczesnym dzieciństwie jego córeczkę ominęły „rozkosze” ziemskiego świata, jej babcia wyjaśnia, iż wszelkie ludzkie przyjemności są „biedne i płone””, że wynika z nich więcej zmartwień i żalu, niż radości.

Pytania, pojawiające się w „Trenie XIX” pełnią ważną rolę – ukazują postępowanie podmiotu za czasów życia dziewczynki. Opiekunka Urszulki w zaświatach zastanawia się, czy Kochanowski kiedyś – gdy córeczka była jeszcze przy jego boku, ucieszył się „z dziewki swej tak wiele”, że czuł radość tak wielką, jak obecny żal:

„Żeby pociecha twoja i ono wesele
Mogło porownać z twoim dzisiejszym kłopotem?”.

Po chwili autorka pytania sama odpowiada na swoje wątpliwości:

„Nie rzeczesz tego, widzę. Także trzymaj o tem,
Jakoś doznał, ani sie frasuj, że tak rana
Twojej ze wszech namilszej dziewce śmierć zesłana”.

Kochanowski powinien spojrzeć w inny, szerszy sposób na śmierć Urszulki:

„Nie od rozkoszyć poszła; poszłać od trudności,
Od pracej, od frasunków, od złez, od żałości,
Czego świat ma tak wiele, że - by też co było
W tym docześnym żywocie człowieczeństwu miło -
Musi smak swój utracić prze wielkość przysady
A przynamniej prze bojaźń nieuchronnej zdrady”.

Śmierć w pewnym sensie wybawiła ją od trudności, pracy, zmartwień, łez, żalu, zdrady, czyli wszystkich złych rzeczy, na jakie może napotkać na swojej drodze człowiek. Niestety, w życiu doczesnym dominują wartości oraz stany, które zabierają „smak” człowieczeństwu.

Babka zmarłej dziewczynki zastanawia się w formie wyliczanych pytań, co ominęło jej wnuczkę wraz ze śmiercią:

„Czegóż płaczem, prze Boga? Czegóż nie zażyła?
Że sobie swym posagiem pana nie kupiła?
Że przegrozek i cudzych fuków nie słuchała?
Że boleści w rodzeniu dziatek nie uznała?”.

Z pewnością Urszulkę, jako panienkę z zamożnego domu, ominie przywilej „kupienia” sobie męża, czyli małżeństwo ustalone przez rodziców. Nie będzie jej dane także wysłuchiwanie czyichś gróźb czy wypomnień, podobnie jak rodzenie dzieci w „boleści”, a później żegnanie ich w małej trumience. Właśnie narodziny stają się punktem kluczowym monologu seniorki Kochanowskiej. Kobieta zastanawia się :

„(…) co z więtszym utrapieniem bywa,
Czy je rodzić, czy je grześć?”.

Oto są smaczki, „przymaki” życia doczesnego. Reasumując: praca, łzy, żal, zdrada, małżeństwa z rozsądku, rodzenie dzieci i żegnanie ich na cmentarzu:

„(…) Takieć pospolicie
Przysmaki wasze, czym wy sobie świat słodzicie”.

Tymczasem w niebie:

„(…) szczere rozkoszy, a do tego wieczne,
Od wszelakiej przekazy wolne i bezpieczne”.

Niezwykle plastyczny i pełen optymizmu opis życia wiecznego zajmuje kilka kolejnych wersów:

„Tu troski nie panują, tu pracej nie znają,
Tu nieszczeście, tu miejsca przygody nie mają,
Tu choroby nie najdzie, tu nie masz starości,
Tu śmierć łzami karmiona nie ma już wolności.
Żyjem wiek nieprzeżyty, wiecznej używamy
Dobrej myśli, przyczyny wszytkich rzeczy znamy.
Słońce nam zawżdy świeci, dzień nigdy nie schodzi
Ani za sobą nocy niewidomej wodzi”.

Podczas gdy życie na ziemi często upływa na poszukiwaniu Boga, w niebie Twórca jest widoczny dla każdego:

„Twórcę wszech rzeczy widziem w Jego majestacie,
Czego wy, w ciele będąc, prózno upatrzacie”.

Matka daje Kochanowskiemu nowe rady, pomocne przy powolnym wyjściu z marazmu wywołanego śmiercią Urszulki:

„Tu w czas obróć swe myśli, a chowaj sie na te
Nieodmienne, synu mój, rozkoszy bogate”.

Jeszcze nie jest za późno na zmianę nastawienia do świata i do Boga, trzeba nauczyć się czerpać z życia tylko pozytywne fluidy, jest to możliwe nawet po największej tragedii, jaka może spotkać rodziców:

„Doznałeś, co świat umie i jego kochanie,
Lepiej na czym ważniejszym zasadź swe staranie”.

Aby w pełni zobrazować los wnuczki, pani Kochanowska tworzy metaforę życia i śmierci na przykładzie żeglarzy na morzu:

„Dziewka twoja dobry los (możesz wierzyć) wzięła
A własnie w swoich rzeczach sobie tak poczęła,
Jako gdy kto na morze nowo sie puściwszy,
A tam niebezpieczeństwo wielkie obaczywszy,
Woli nazad do brzegu. Drudzy, co podali
Żagle wiatrom, na ślepe skały powpadali:
Ten mrozem zwyciężony, ten od głodu zginął,
Rzadki, co by do brzegu na desce przypłynął”.

Czasami lepiej wybrać ciężką drogę, nawet ze świadomością niedotarcia do celu, niż zawrócić. Pierwszy wariant odnosi się do krótkiego życia córki Jana z Czarnolasu. Urszulka:

„Śmierci zniknąć nie mogła (…)
Onę dawną Sybillę wiekiem swym przeżyła.
To, co miało być potym, uprzedzić wolała:
Tymże mniej tego świata niewczasów doznała”.

Śmierć, która i tak prędzej czy później zabierze każdego, w młodym wieku uchroniła dziewczynkę przed wszystkim, co jest złe na świecie. Jako kolejny przykład matka Kochanowskiego podaje osierocenie dzieci przez rodziców – to kolejna tragedia, w jakie obfituje ludzie życie:

„Drugie po swych namilszych rodzicach zostają
I ciężkiego siroctwa nędzne doznawają.
Wypchną drugą na męża leda jako z domu,
A majętność zostanie, sam to Bóg wie komu.
Biorą drugie i gwałtem; a biorą i swoi;
Ale w hordach część sie wielka ich zostoi,
Gdzie w niewoli pogańskiej i służbie sromotnej
Łzy swe piją, czekając śmierci wszystkokrotnej”.

Pozbawione opieki rodziców, osierocone dziewczynki często żyją w nędzy, są zmuszane do aranżowanych pospiesznie małżeństw, pozostawiając rodzinny majątek na łaskę obcych ludzi. Czasem zdarza się, że takie dziewczęta są ofiarami wrogich najazdów, podczas których są siłą wcielane w jasyr, stając się od tej pory przymusowymi nałożnicami nieprzyjaciół (losy takich dziewcząt stanowią motyw przewodni innego dzieła wrażliwego na ludzką krzywdę Jana Kochanowskiego – „Pieśni o spustoszeniu Podola”).

Sierocy bądź niewolniczy los „na szczęście” nie spotka już nieżyjącej Urszulki:

„Tego twej wdzięcznej dziewce bać sie już nie trzeba,
Która w swych młodych leciech wzięta jest do nieba,
Żadnych frasunków tego świata nie doznawszy
Ani grzechem dusze swej drogiej pomazawszy”.

Kochanowski nie powinien mieć żadnych wątpliwości, iż „rzeczy” córeczki „dobrze poszły” – zdaniem babki dziewczynka miała udane życie. Teraz trzeba patrzeć w przyszłość, wspominając Urszulkę jako radosny promyk i dar od Boga, który Stwórca postanowił ponownie sprowadzić do siebie.

„Tren XIX” obfituje w kolejne rady matki dla syna:

„Swoje szkody tak szacuj i omyłki swoje,
Abyś nie przepamiętał, że baczenie twoje
I stateczność jest droższa (…)”.

Kochanowski powinien dbać o bezpieczeństwo i przyszłość swojej rodziny:

„(…) W tę bądź przedsię panem,
Jako sie kolwiek czujesz w pociechy obranem”.

Śmierć nie ominie nikogo. On także prędzej czy później stanie się jej ofiarą, podobnie jak Urszulka:

„Śmiertelna, jako i ty, twoja dziewka była,
Póki jej zamierzony kres był, poty żyła.
Krótko wprawdzie, ale w tym człowiek nic nie włada,
A wyrzec też, co lepiej, niełacno przypada”.

Człowiek nie ma żadnego wpływu na długość swego życia na ziemi, nikt nie przewidzi Boskiego planu:

„Skryte są Pańskie sądy; co sie Jemu zdało,
Nalepiej, żeby sie też i nam podobało”.

Jak widać z powyższego cytatu, lepiej jest akceptować wyroki Stwórcy, ponieważ nie możemy ich zmienić. Na nic zdadzą się łzy – dusza, która opuściła umarłe ciało już do niego nie powróci:

„Łzy w tej mierze niepłatne; gdy raz dusza ciała
Odbieży, prózno czekać, by sie wrócić miała”.

Nie liczy się tu szczęście czy pech, takie są zasady Fortuny, rządzącej ludzkim życiem:

„Tać jest władza fortuny, mój namilszy synie,
Że nie tak uskarżać sie, kiedy nam co zginie,
Jako dziękować trzeba, że wżdam co zostało,
Bo to wszytko nieszczeście w ręku swoich miało”.

Nie można skarżyć się, gdy los nam coś odbierze, lecz trzeba cieszyć się, że w ogóle było nam to dane – takie jest najważniejsze przesłanie, płynące z monologu pani Kochanowskiej.

Jej syn powinien teraz, po wysłuchaniu opowieści o niebiańskim życiu Urszulki, podnieść się i otrząsnąć z tragedii, jaką niewątpliwie było utracenie córeczki. Od duchowego upadku uchroni go jedynie dostrzeżenie tego, co „uszło ręku złej przygody”, czyli zostało ochronione przed złym. Są to wszelkie chwile spędzone z dziewczynką, w myśl zasady, iż:

„Zyskiem człowiek zwać musi, w czym nie popadł szkody”.

Na zakończenie sennego monologu matka Jana z Czarnolasu dokonuje podsumowania życia syna, spędzonego do tej pory na pracy „nad księgami”, a nie na zabawach „świata tego”. Przymusowa rewizja poglądów głoszonych na życie i śmierć okazała się dla niego niezwykle bolesna, śmierć dziecka odbiła się nieodwracalnym piętnem zarówno na jego życiu osobistym, jak i literackim. Teraz musi on zawierzyć jej słowom, wypowiadanym od dawien dawna w ciężkich chwilach – „czas leczy rany”:

„Teraz, Mistrzu, sam sie lecz; czas doktór każdemu”.

Jeśli nie weźmie jej słów do siebie i potraktuje je jako pospolite, będzie nadal tkwił w niemocy fizycznej i duchowej. Czas nie będzie działał na jego korzyść, jeśli nie pozwoli mu na wyciągnięcie go z żałoby. Ostatnie linijki są właśnie wypełnione taką filozoficzną problematyką:

„A czas co ma za fortel? Dawniejsze świeżemi
Przypadkami wybija, czasem weselszemi,
Czasem też z tejże miary, co człowiek z baczeniem
Pierwej, niż przyjdzie, widzi i takim myśleniem
Przeszłych rzeczy nie wściąga, przyszłych upatruje
I serce na oboję fortunę gotuje.
Tego sie, synu, trzymaj, a ludzkie przygody
Ludzkie noś; jeden jest Pan smutku i nagrody
”.

Poeta nie porusza problemów aktualności wartości stoickich czy uniwersalności humanizmu w obliczu tragedii. Skupia się raczej ogólnie na sytuacji kryzysu człowieka, który z dnia na dzień stracił wiarę w wyznawane do tej pory pewniki.

Po zniknięciu matki, Kochanowski ponownie staje w roli podmiotu:

„Tu zniknęła. Jam sie też ocknął. Aczciem prawie
Niepewien, jeslim przez sen słuchał czy na jawie”.

„Tren XIX” jest podsumowaniem całego żałobnego cyklu Jana Kochanowskiego, poświęconego jego zmarłej córeczce, Urszuli. Dzieło spełnia klasyczne wymogi gatunku, przynosząc odbiorcy i autorowi pocieszenie (consolatio) oraz napomnienie (exhortatio). Pokrzepienie wiążę się z przedstawioną w wierszu wizją nieba jako miejsca, gdzie córeczka poety jest szczęśliwa, beztroska, pozostaje pod czułą opieką babci. Z kolei łagodna reprymenda dotyczy zakończenia stanu żałoby i wyjścia z marazmu duchowego i stagnacji fizycznej ku kultywowaniu wartości humanizmu renesansowego.

Pod względem kompozycyjnym zamykający zbiór tren jest utworem najdłuższym, złożonym z kilkudziesięciu wersów bez podziału na strofy (wiersz stychiczny, ciągły). Tekst został napisany sylabowcem trzynastozgłoskowym, ze średniówką po siódmej sylabie (7+6) i akcentem paroksytonicznym (padającym na przedostatnią sylabę). Jan Kochanowski sięgnął po rymy tradycyjne, sąsiadujące, gramatyczne oraz dokładne o układzie AA BB.

Wśród środków poetyckiego wyrazu w dziele można zauważyć miedzy innymi:

  • Epitety: „zemdlone ciało”, „sen leniwy”, „ skrzydły czarnawemi”, „Giezłeczko białe”, „włoski pokręcone”;
  • Porównania: „Serdeczną żałość ujął, która tak ujmuje / Sił twoich i tak zdrowie nieznacznie twe psuje, / Jako ogień suchy knot obraca w perzyny, / Darmo nie upuszczając namniejszej godziny”; „Jako wdzięczna jutrzenka świeci, a za swemi / Rodzicami sie modli, jako to umiała /Z wami będąc, choć jeszcze słów nie domawiała”;
  • Metafory: „Ledwie mię na godzinę przed świtanim swemi / Sen leniwy obłapił skrzydły czarnawemi”; „Jako gdy kto na morze nowo sie puściwszy, A tam niebezpieczeństwo wielkie obaczywszy, / Woli nazad do brzegu. Drudzy, co podali / Żagle wiatrom, na ślepe skały powpadali: / Ten mrozem zwyciężony, ten od głodu zginął, / Rzadki, co by do brzegu na desce przypłynął. / Śmierci zniknąć nie mogła, by też dobrze była / Onę dawną Sybillę wiekiem swym przeżyła. / To, co miało być potym, uprzedzić wolała: / Tymże mniej tego świata niewczasów doznała”;
  • Zdania pytające: „Spisz, Janie, czy cię żałość twoja zwykła piecze?”, „Czyli nas już umarłe macie za stracone / I którym już na wieki słońce jest zgaszone?”, „Ziemia w ziemię się wraca, a duch z nieba dany / Miałby zginąć ani na miejsca swe wezwany?”; „Czegóż płaczem, prze Boga? Czegóż nie zażyła? / Że sobie swym posagiem pana nie kupiła? / Że przegrozek i cudzych fuków nie słuchała? / Że boleści w rodzeniu dziatek nie uznała?”;
  • Zdrobnienia: „włoski”, „Orszuleczka”,
  • Zdania wykrzyknikowe: „Że w nich więcej frasunków i żałości więcej! / Czego ty doznać możesz sam z siebie napręcej!”; „Twojej ze wszech namilszej dziewce śmierć zesłana!”;
  • Archaizmy: „zemdlonego” - osłabionego; „świtanim” - świtaniem, świtem; „paciorek” - modlitwa; „ujął”- zmniejszył; „perzyny” - popiół; „roście” - rosnąć; „przyłomione”- złamane; „usadzone”- urządzone; „rana” - wczesna; „przegrozek”- gróźb, pogróżek; „fuków”- pogróżek i łajań; „grześć” - grzebać; „zawżdy”- zawsze; „widziem” - widzimy, oglądamy; „prózno upatrzacie” - na próżno szukacie i nie umiecie dojrzeć; „nazad” - z powrotem; „Tymże mniej” - i dlatego mniej; „niewczasów” - trudów; „Drugie” - inne; „leda jako” - byle jak; „sromotnej” - haniebnej; „leciech” - latach; „przepamiętał” - zapomniał; „w pociechy obranem” - pozbawiony pociech; „zasiadł w prawie takim”- podlega takiemu prawu; „odbieży” - odbiegnie, odejdzie; „praw szcześciu” - sprawiedliwy wobec przeznaczenia; „przed sie bierze” - bierze pod uwagę; „padnie wedle jego chęci” - wypadnie po jego myśli; „wżdam”- jednak, przecież; „co insze czas goi” - to, co u innych goi czas; „wściąga” - zatrzymuje;
  • Peryfrazy: „Ludzkie noś”- znoś po ludzku - „Ludzkie przygody ludzkie noś” - cytat z „Tusculanae disputationes” Cycerona (humana humane ferenda); „Jeden jest Pan smutku i nagrody” - aluzja do Biblii („Stary Testament” - księga Estery, Barucha, Hioba); „Tu zniknęła. Jam sie też ocknął” - podobnie kończy się Sen Scypiona (Somnium Scipionis) Cycerona: „Ille discessit; ego somno solutus sum”.

Obok dzieła Jana Kochanowskiego, motyw snu pojawia się także w wielu innych wierszach oraz w prozie, zarówno krajowej, jak i zagranicznej:

  • William Szekspir „Sen nocy letniej”
  • Adam Mickiewicz „Dziady, cz. III”
  • Lewis Carroll „Alicja w krainie czarów”
  • Bruno Schulz „Sklepy cynamonowe”
  • Pedro Calderon de la Barca „Życie snem”
  • Bolesław Prus „Lalka”
  • Stanisław Wyspiański „Wesele”
  • Franz Kafka „Proces” oraz „Zamek”
  • Jerzy Andrzejewski „Bramy raju”
  • Maria Pawlikowska-Jasnorzewska „Sen”
  • Dostojewski Fiodor „Zbrodnia i kara”
  • Kochanowski Jan „Do snu”
  • Leśmian Bolesław „Dusiołek”
  • Zbigniew Morsztyn „Żywot – sen i cień”
  • Leopold Staff „Sny o potędze”