Tren V (Jako oliwka mała): analiza i interpretacja
„Tren V” Jana Kochanowskiego to jeden z najkrótszych trenów cyklu. Ojciec porównuje w nim zmarłą córkę do małej oliwki, którą sadownik przypadkiem podciął przy pieleniu. Utwór ma tylko czternaście wersów, a mieści cały obraz kruchego życia dziecka i bezsensownej śmierci.
Teza: śmierć dziecka jak przypadkowe podcięcie roślinki
W „Trenie V” podmiot liryczny, czyli ojciec po stracie córki, szuka obrazu, który odda, co się stało. Znajduje go w świecie natury: Urszulka była jak młoda oliwka, którą zniszczył nieuważny sadownik. Taki obraz mówi, że śmierć dziecka była przedwczesna, przypadkowa i niesprawiedliwa. Utwór kończy się pytaniem skierowanym do bogini śmierci, na które nie ma odpowiedzi.
Budowa: porównanie homeryckie
Cały tren jest jednym rozbudowanym porównaniem, które nazywamy porównaniem homeryckim. Najpierw autor długo opisuje obraz z natury, a dopiero potem pokazuje, do czego go porównuje. Pierwsze osiem wersów mówi tylko o oliwce. Słowo „Takci” w dziewiątym wersie otwiera drugą część: „Takci sie mej namilszej Orszuli dostało”. Od tego miejsca czytelnik wie, że historia drzewka była historią dziecka.
Taki układ działa na czytelnika powoli i mocno. Najpierw widzimy kruchą roślinkę i jej upadek, a dopiero potem okazuje się, że chodzi o Urszulkę. Ból ojca nie pada od razu w słowach, tylko narasta razem z obrazem.
Obraz oliwki
Tren zaczyna się od słów: „Jako oliwka mała pod wysokim sadem / Idzie z ziemie ku górze macierzyńskim szladem”. Oliwka jest mała, a sad wysoki. Ten kontrast pokazuje, jak drobne i bezbronne jest młode życie wśród dorosłych drzew. Roślinka rośnie „macierzyńskim szladem”, czyli w ślad za matką, tak jak dziecko, które naśladuje rodziców.
Autor podkreśla, że drzewko dopiero zaczyna życie: „Jeszcze ani gałązek, ani listków rodząc, / Sama tylko dopiro szczupłym prątkiem wschodząc”. Wyliczenie tego, czego jeszcze nie ma, pokazuje, ile oliwka mogła mieć w przyszłości. Urszulka też była na początku drogi i nie zdążyła rozwinąć swoich możliwości.
Sadownik i przypadkowa śmierć
Oliwkę niszczy sadownik, który wyrywa chwasty: „Tę, jesli ostre ciernie lub rodne pokrzywy / Uprzątając, sadownik podciął ukwapliwy”. Sadownik nie chciał zrobić krzywdy. Był „ukwapliwy”, czyli zbyt pospieszny, i przy okazji podciął młode drzewko. W tym obrazie śmierć dziecka wygląda na przypadek, a nie na karę ani na czyjś zamiar.
Skutek opisują wersy: „Mdleje zaraz, a zbywszy siły przyrodzonej, / Upada przed nogami matki ulubionej”. Roślinka traci siłę i pada przy drzewie, z którego wyrosła. Autor przenosi na roślinę ludzkie słowa: oliwka „mdleje” i pada przed nogami „matki ulubionej”. Ta personifikacja przygotowuje przejście od drzewka do dziecka.
Druga część: Urszulka
Druga część powtarza ten sam przebieg zdarzeń, ale już o córce. Urszulka rosła „Przed oczyma rodziców swoich”, czyli pod ich opieką, tak jak oliwka pod wysokim sadem. Zdążyła wznieść się tylko trochę „od ziemie”. Potem przyszła śmierć: dziewczynka „duchem zaraźliwym / Srogiej śmierci otchniona” upadła rodzicom „U nóg martwa”.
Obraz z końca pierwszej części wraca tu niemal dosłownie. Oliwka upadła przed nogami matki, a Urszulka u nóg rodziców. Dzięki tej powtórce porównanie się domyka, a ojciec patrzy na śmierć córki z bardzo bliska, jak na coś, co stało się dosłownie u jego stóp. Określenie „mej namilszej Orszuli” mówi o czułości, a przymiotnik „troskliwym” przy słowie „rodzicom” pokazuje, że rodzice dbali o dziecko i nie mogli go uratować.
Apostrofa do Persefony
Tren kończy się apostrofą, czyli bezpośrednim zwrotem: „O zła Persefono, / Mogłażeś tak wielu łzam dać upłynąć płono?”. Persefona to w mitologii greckiej bogini świata zmarłych. Ojciec nazywa ją złą i pyta, czy musiała dopuścić, żeby tyle łez popłynęło na próżno („płono”).
Pytanie jest retoryczne, bo nikt na nie nie odpowie. Pokazuje bunt ojca i jego bezradność. Poeta odwołuje się tu do mitologii, a nie do Boga chrześcijan, co jest typowe dla renesansu, który chętnie korzystał z antyku. W całym cyklu takie pytania o sens cierpienia wracają coraz mocniej, aż do kryzysu w Trenie IX i Trenie XI.
Sens utworu
„Tren V” mówi o kruchości życia i o tym, że śmierć dziecka nie ma rozumnego wytłumaczenia. Natura, która w renesansie była obrazem ładu, pokazuje tu przypadek i stratę. Kochanowski łączy w jednym wierszu wzór antyczny, czyli porównanie homeryckie i postać Persefony, z bardzo osobistym bólem ojca. Dlatego ten krótki tren jest jednym z najbardziej poruszających utworów cyklu.
Pytania i odpowiedzi
Do czego Kochanowski porównuje Urszulkę w „Trenie V”?
Do małej oliwki, którą sadownik przypadkiem podciął, gdy wyrywał chwasty. Oliwka pada przed nogami matki, a Urszulka u nóg rodziców.
Co to jest porównanie homeryckie?
Rozbudowane porównanie, w którym najpierw długo opisuje się obraz, a dopiero potem to, do czego się go porównuje. W „Trenie V” zajmuje cały utwór.
Kim jest Persefona w „Trenie V”?
To grecka bogini świata zmarłych. Ojciec zwraca się do niej z pretensją, że pozwoliła na tyle łez na próżno.
Co znaczy, że sadownik był „ukwapliwy”?
Że był zbyt pospieszny. Nie chciał zniszczyć oliwki, podciął ją przypadkiem, więc śmierć dziecka wygląda w trenie na przypadek.