Kompozycja i budowa „Ferdydurke”
„Ferdydurke” ma czternaście rozdziałów. Dziesięć z nich opisuje losy Józia w trzech etapach: w szkole, u Młodziaków i w Bolimowie. Pozostałe cztery to dwie przedmowy i dwa opowiadania o Filidorze i Filibercie, które przerywają fabułę.
Tytuł i ogólny układ powieści
Pierwsza głośna powieść Gombrowicza, opatrzona jest tajemniczym tytułem Ferdydurke. Intryguje czytelników i teoretyków literatury ze względu na swą strukturę.
Tytuł nic nie znaczy. Zapowiada zabawę, grę z czytelnikiem. Utwór ma luźną kompozycję. Składa się z części różnych co do formy i treści. Jest dokładnie przemyślany.
Cechy kompozycji
Kompozycyjne cechy Ferdydurke:
Jerzy Jarzębski pisze: „Artystyczny efekt >>Ferdydurke<< polega na stopieniu poetyki realistycznej z romantyczno-symboliczną. Z tej pierwszej pochodzi automatyzm zdarzeń i odruchów, immanentna logika łańcucha faktów, niepodległa wobec roszczeń działających osób, rodem z drugiej jest arbitralność zestawień (słów, rzeczy, zajść), poprzez którą manifestuje się buntowniczy indywidualizm narratora”.
Utwór ma luźną kompozycję i naruszoną logikę postępowania bohaterów. Składa się z różnych pod względem treści i formy fragmentów. Gombrowicz jednak precyzyjnie przemyślał jego budowę. Okazał się strukturalnym perfekcjonistą.
Fabułę powieści tworzy zasada przyczynowo-skutkowa Rozrywają ją elementy oniryczne lub historie zaczerpniętymi z różnych światów (historia Filidora i Filiberta). Odbiega ona od zasad pisania powieści.
Na Ferdydurke składają się:
Trzy etapy losów Józia
Wątek fabularny skupia się wokół głównego bohatera i zarazem narratora powieści – Józia. Rozwija w trzech etapach, w trzech różnych miejscach (dziesięć tytułowanych rozdziałów).
Bohater poznaje różne formy:
Poszczególne wątki prezentują instytucje i środowiska, których wyolbrzymione wady krytykują i ośmieszają, tworząc karykatury.
Osią fabuły jest wątek skupiony wokół postaci Józia. To rozdziały: I-III – szkoła, VI-X – stancja u Młodziaków, XIII-XIV – dworek Hurleckich.
Trzy razy powtarza się schemat zniewolenia i buntu. Kończy go bójka („kupa”). To pomieszanie ról i wartości. Jest to jeden z motywów budujących znaczenie powieści. Jej powodem jest zburzenie formy. Pokazuje też niezgodę między różnymi formami.
Występują trzy wyraźne części opisujące pobyt Józia w szkole, u Młodziaków, w Bolimowie. Każda z nich kończy się „kupą”. Łączące się z wymową całej powieści nowele o Filidorze i Filibercie zostały umieszczone symetrycznie. Każda z nich poprzedzona jest przedmową.
Przedmowy i opowiadania o Filidorze i Filibercie
Pierwszą oznaką przemyślenia struktury dzieła jest fakt, iż Gombrowicz precyzyjnie rozdziela fragmenty akcji, dotyczące różnych środowisk. Józio wchodzi w inne relacje w szkole, w inne na stancji, a w jeszcze inne w szlacheckim dworze. Za każdym razem dostosowuje się do panujących reguł. Przyjmuje określoną formę, ulega zasadom. Farent pisze: „Fragmenty te są ze sobą spójne pod względem stylistyki oraz rozwoju przemyśleń Józia”.
Inaczej należy traktować części oddzielające trzy etapy losów Józia. To dwukrotne wprowadzenie dwóch rozdziałów. Łącznie Gombrowicz wplótł cztery części: A1, A2, B1, B.
Pozostają one w tematycznym związku, lecz rozdzielają główny fabularny tok:
Rozdziały A1 oraz B1 pełnią funkcję przedmowy do następujących po nich (A2, B2), są utrzymane w teoretycznym, eseistycznym tonie. Z kolei części A2, B2 są napisane w sposób abstrakcyjny i groteskowy. Mają analogiczne tytuły: FILIDOR DZIECKIEM PODSZYTY oraz FILIBERT DZIECKIEM PODSZYTY.
Farent zwraca uwagę na samodzielne podkreślenie przez narratora-autora, iż świadomie umieścił obie „wtrącone” części. Podporządkował dzieło logicznej, systematyzującej zasadzie symetrii. „Choćbym chciał, nie mogę, nie mogę i nie mogę uchylić się żelaznym prawom symetrii oraz analogii”.
Inny charakter mają części przedzielające fabułę. Każdy tekst to powiastka filozoficzna. Zostaje poprzedzony wstępem – przedmową. Ma ona charakter teoretycznego eseju. Porusza on kwestie wysiłku twórcy. Pisze o męce związanej z użyciem „złej formy”.
Zasada kupy i przemyślana struktura
Pisarz starał się poza tym wyjaśnić powód „twórczego wysiłku”. Posłużył się argumentami o charakterze osobistym. „I muszę wprowadzić hierarchię mąk oraz hierarchię myśli, skomentować dzieło analitycznie, syntetycznie i filozoficznie, aby czytający wiedział, gdzie głowa, gdzie nogi, gdzie nos, a gdzie pięta, by nie zarzucono, żem nieświadomy własnych celów i nie kroczę prosto, równo, sztywno jak najwięksi pisarze wszechczasów, lecz w piętkę bezsensownie gonię”. „Męka” tworzenia wiąże się z obawą użycia „złej formy, złego exterieur`u, czyli inaczej mówiąc męczarnia frazesu, grymasu, miny, gęby(…)”.
Gombrowicz zadbał o kompozycję „biorąc pod uwagę relacje semantyczne między – na pozór odległymi semantycznie – częściami”. Podobieństwo między Filidorem i Filibertem tkwi w uwikłaniu obu postaci w formę, w konwenanse, zasady współżycia międzyludzkiego. Józio uzależniony był od „gęby”. Zarówno główny bohater, jak i bohaterowie rozdziałów „dodanych” są niewolnikami formy. Od „gęby” zależy ich los.
Farent wspomina również o „kupie” („kłębowisku”). Ten zabieg był konsekwentnie realizowany przez pisarza w trzech etapach powieści. Zgromadzenie postaci ma miejsce podczas pojedynku na miny między Miętusem i Syfonem (szkoła), w trakcie ujawnienia prawdziwych poglądów Młodziaków i „kotłowaniny” na dywanie w pokoju Zutki (stancja) oraz w Bolimowie. W dworku Hurleckich wybucha walka parobków o swe prawa. W każdej z tych scen do bijących się dołączają inne postaci: w szkole w pojedynek angażują się pozostali uczniowie, u inżynierostwa - Pimko i Kopyrda, a w Bolimowie wszyscy poniżani, bici i wyzyskiwani pracownicy.
„Kupę” widać również w obsesyjnej rywalizacji miedzy Filidorem i anty-Filidorem oraz podczas bójki na stadionie, angażującej wszystkich gapiów (FILIBERT DZIECKIEM PODSZYTY). W każdym z opisanych przypadków powód tego zabiegu jest taki sam. Zburzenie formy lub konflikt między kontrastującymi formami.
Inną oznaką przemyślenia struktury dzieła jest fakt, iż poszczególne wydarzenia w powieści są często zapowiadane. W pierwszym rozdziale Józio śpiewa piosenkę: „W Skolimowie, willi Faramuszce, W pokoiku bony, panny Mici, Byli skryci w szafie dwaj bandyci”.
Jest ona wprowadzeniem wypadku, na który musimy czekać aż do drugiej części losów bohatera. Gdy przebywa jako lokator na stancji u Młodziaków. W finalnej scenie tej części w szafach pokoju Zuty ukrywają się Kopyrda i Pimko, co jest dowodem na podobieństwo sytuacji. W Ferdydurke zatem każdy szczegół ma znaczenie. Na wyjaśnienie niektórych trzeba niekiedy cierpliwie poczekać.
Utwór jest uporządkowany z wielką dokładnością. Fabuła przebiega „od porwania do porwania” (klamra kompozycyjna). Zaczyna się przeniesieniem Józia do gimnazjum, kończy ucieczką z Zosią z dworu.
Ulubionym zabiegiem Gombrowicza jest tworzenie związków międzywyrazowych. Są poprawne językowo, a można je odczytywać na wiele sposobów. Wiążą się z przyjętą konwencją. Wpływają na powstawanie sytuacji absurdalnych.
Chaos i porządek
Ferdydurke nie jest jednak przykładem czystego perfekcjonizmu strukturalnego. Farent pisze: „Tymczasem jest to utwór obficie inkrustowany licznymi niespodziankami, zaskakującymi sytuacjami i reakcjami na różne zjawiska czy też wypowiedzi, wypełniony niezwykłymi przygodami i zdarzeniami, groteską obecną w świecie przedstawionym, a także w języku postaci. Wykorzystanie owej różnorodności środków stanowi o atrakcyjności książki, zaś ich użycie uzasadnia filozoficzne przesłanie utworu”.
Warto wspomnieć w tym momencie wypowiedź innego krytyka, Michała Głowińskiego, który twierdzi, iż „dodane” cztery rozdziały: „służą pisarzowi do wyrażenia swoich poglądów na temat literatury. Pozorny chaos, który panuje w powieści jest tak doskonale naprawdę kontrolowany przez autora, a struktura jego wypowiedzi, choć zawiła, jest skonstruowana niezwykle umiejętnie. Wtrącone opowiadania ułożone są symetrycznie, a cała historia rozpoczyna się i kończy w podobny sposób”. Nazywa on taką kompozycję kompozycją pierścieniową.
Logika utworu jest poważnie zachwiana. Nieprawdopodobne i zaskakujące losy Józia, przemienionego z trzydziestolatka w ucznia, czy też groteskowa i absurdalna sytuacja Filidora i Filiberta, nie są tożsame z przeżyciami czytelnika.
Także postaci nie są wykreowane w oparciu o wiedzę o człowieku, który przecież ma niejednoznaczną naturę. Gombrowiczowscy bohaterowie są jedynie nosicielami pewnych cech i reprezentantami określonych zachowań. Są karykaturami prawdziwych ludzi. Przykładem mogą być zasady i wygląd nowoczesnej rodziny Młodziaków. Śmieszą, lecz także zmuszają do refleksji nad siłą oddziaływania formy. Farent podkreśla istnienie w powieści poetyki onirycznej, usprawiedliwiającej absurd sytuacji i postaci.
Powieść łączy chaos i porządek. Czytelnikowi łatwiej zauważyć chaos: - brak ciągów przyczynowo - skutkowych, - fragmenty o Filidorze i Filibercie, niezwiązane się z losami Józia.
Zakończenie i klamra
Zakończenie dzieła jest pouczeniem czytelnika. Powinien zachować dystans podczas lektury i odbioru groteskowej książki: „Koniec i bomba. A kto czytał, ten trąba!”.
Zarówno tytuł, jak i końcowy dwuwiersz stanowią klamrę formalną powieści, są potwierdzeniem jej treści, gdzie powaga miesza się ze śmiechem, sens jest uzupełniany bezsensem. Klamra występuje także na płaszczyźnie treściowej. Fabuła Ferdydurke przebiega od porwania do porwania. Wydarzenia rozpoczynają się niezwykłym porwaniem Józia z mieszkania do szkoły przez Pimkę, a kończą uprowadzeniem Zosi przez Józia z Bolimowa.
Pytania i odpowiedzi
Ile rozdziałów ma „Ferdydurke”?
Czternaście. Rozdziały IV i V oraz XI i XII to przedmowa i opowiadanie, które rozdzielają trzy etapy losów Józia.
Jakie są trzy etapy losów Józia?
Pierwszy to szkoła (rozdziały I do III), drugi pobyt u Młodziaków (rozdziały VI do X), a trzeci wyprawa do Bolimowa (rozdziały XIII i XIV).
Czym kończy się każdy etap?
Bójką i zamieszaniem, które Gombrowicz nazywa „kupą”.
Szybki test
W „Ferdydurke”:
Poprawna odpowiedź: c) zachowany jest przyczynowo-skutkowy ciąg zdarzeń
Ferdy Durkee to:
Poprawna odpowiedź: c) bohater powieści amerykańskiego pisarza Sinclaira Lewisa zatytułowanej „Babbit”
Oniryzm to poetyka:
Poprawna odpowiedź: c) snu