aaaJesteś w: Ostatni dzwonek -> Dwudziestolecie miedzywojenne

Smutno mi Boże - analiza i interpretacja

Antoni Słonimski opublikował swój wiersz „Smutno mi Boże” w tomiku „Droga na Wschód” z 1924 roku. Nie wiedział wówczas zapewne, że od tej pory dotyczący zjawiska emigracji liryk będzie jednym z najczęściej porównywanych z dziełami dwóch wielkich poetów romantyzmu: „Hymnem” Juliusza Słowackiego oraz „Moją piosnką II” Kamila Cypriana Norwida. Trafnie skonstatowała to zestawienie Alina Kowalczykowa, autorka rozdziału o Antonim Słonimskim w książce „Poeci dwudziestolecia międzywojennego” pod redakcją Ireny Maciejewskiej (tytuł rozdziału brzmi „Liberał zbuntowany”)” „wiersz ten jest: „nie najszczęśliwszą może parafrazą wiersza Słowackiego, ale bardzo interesującym jako przepełnione dramatyczną goryczą porównanie obczyzny z ojczyzną”.

Interpretacja

Bezpośredni wpływ na interpretację liryku ma utożsamianie podmiotu ze Słonimskim. Wynika ono z biografii liberalnego Skamandryta, który w okresie międzywojnia decydował się na wieloletnie przebywanie za granicą. Z jednej strony nie mógł mieszkać w kraju, w którym szerzyła się nietolerancja, rządzili faszyści i panował obskurantyzm, a z drugiej – przebywając za granicą, stale tęsknił do znanych z dzieciństwa krajobrazów.

W jego sztandarowym liryku dominuje problem wykluczenia. Powracający po długiej nieobecności do ojczyzny podmiot liryczny urozmaica sobie kilkudniową podróż autoanalizą. Próbuje odpowiedzieć na pytania zarówno o sens emigracji, jak i o celowość i słuszność wracania do domu.

Przelatujące nad głową dzikie łabędzie, kierujące się w podróż na północ, inspirują go do zanalizowania idei tęsknoty za ojczyzną. Dochodzi do wniosku, że podobnie jak one za morzem, tak i każdy człowiek po jakimś czasie zaczyna tęsknić za domem. W pewnym momencie padają smutne słowa o braku przyjaciela, który czekałby na jego powrót i cieszył się z ponownego spotkania z dawno niewidzianym towarzyszem. Utożsamiany z autorem podmiot nie posiada tego luksusu, wie, że w kraju – „w dzieciństwa (…) okolicy” - nikt na niego nie czeka, że „przeklina” go język, w którym tworzy, czyli Polacy.

Choć w całym wierszu roztacza się przygnębiający nastrój, mimo słów o braku bratniej duszy oczekującej powrotu podmiotu lirycznego czy wzmianek o utraconej nadziei na zaaklimatyzowanie się w Polsce, to w ostatniej zwrotce przez te wszystkie melancholijno-depresyjne wzmianki autor odsłania powód, dla którego wraca – pali go „ten ogień namiętny”, czuje „żarliwą miłość” do swojego ojczystego kraju. Nawet zakończenie tego przygnębiającego i nostalgicznego liryku tytułową apostrofą do Boga nie zatrze tego śladu optymizmu i przejawu psychicznej wytrzymałości podmiotu, który – przygotowany na niechętne przyjęcie w kraju – myśli z radością o wejściu na polską ziemię.

Mający autobiograficzny charakter, przepełniony paletą uczuć (począwszy od radości z powrotu do domu, poprzez tęsknotę za morzem, gniew z powodu konieczności spędzenia wielu lat na emigracji, a skończywszy na obawie przed zapomnieniem) wiersz jest osobistym wyznaniem Słonimskiego. Podmiot liryczny, świadomy czekającego go w Polsce ostracyzmu i odrzucenia, nie zamierza całe życie mieszkać na cudzej ziemi i latami przywoływać wspomnienie rodzinnych stron. Nie decydując się na współpracę z ideowymi przeciwnikami, karmiąc się nadzieją na zrozumienie wśród czytelników, postanawia wrócić.
Analiza

Antoni Słonimski pomysł rozpoczęcia swojego najbardziej znanego wiersza pierwszoosobowym wyznaniem „Smutno mi Boże” zaczerpnął z „Hymnu” Juliusza Słowackiego.

Tytułowa apostrofa jest tylko jednym z wielu dowodów na religijny styl liryku. Potwierdza go także budowa, charakteryzująca się kompozycją przypominającą modlitwę. W każdej z czterech po pięciu linijkach wyliczania przed podmiot liryczny powodów smutku padają słowa „Smutno mi, Boże”, pełniące rolę refrenu oraz podkreślenia adresata.

strona: 1 2