aaaJesteś w: Ostatni dzwonek -> Dwudziestolecie miedzywojenne

Dusiołek - interpretacja

Sytuacja liryczna ballady Bolesława Leśmiana jest prosta: wiejskiego chłopa Bajdałę, wędrującego po świecie razem ze szkapą i wołem, ogarnia spowodowana ogromnym upałem senność. Wyszukawszy pod lasem ściółkę ze mchu i sprawdziwszy, czy nada się na posłanie – „Czy dogodna dla karku”, bohater układa się na niej wygodnie między szkapą a wołem i zapada w sen:
„Skrzywił gębę na bakier i jęzorem mlasnął
I ziewnął wniebogłosy i splunął i zasnął”.
Po chwili pojawia się dziwaczny stwór, tytułowy Dusiołek:
„wiadomo, że szpecąc przystojność przestworza,
Wylazł z rowu Dusiołek, jak półbabek z łoża”.
Ludowa zjawa miała twarz podobną do żaby i do ślimaka („Pysk miał z żabia ślimaczy”), swoją figurą przypominała kwokę znoszącą jajo („A zad tyli, co kwoka, kiedy znosi jajo”), a jego ogon zdawał się być zrobiony ze skórzanego rzemyka („Ogon miał ci z rzemyka”).

Nie czekając na dalszy rozwój sytuacji, Dusiołek siada Bajdale na piersi i – czyniąc wedle swojego zwyczaju - zaczyna go dusić „aż coś warkło w chłopie! / Warkło, trzasło, spotniało!”.
Nadal pogrążony we śnie, obezwładniony niespodziewanym uciskiem Bajdała zaczyna sapać, dmuchać w wąsy, jęczeć, aż w końcu – wyczerpany i skonsternowany - wybucha płaczem:
„Sterał we śnie Bajdała
Pół duszy i pół ciała”,
Wysiłek na szczęście się opłacił, Bajdała „Wyparskał go nozdrzami, zmarszczył się i zbudził”, by po odzyskaniu normalnego tchu i tętna zacząć wypominać szkapie, że nie udzielił mu pomocy w walce z Dusiołkiem:
„Czemu zwieszasz swe chrapy?
Trzebać było kopytem Dusiołka przetrącić,
Zanim zdążył mój spokój w całym polu zmącić!”.
Podobne wymówki i oskarżenia Bajdała skierował do swego wołu:�
„Czemuś skąpił mozołu?
Trzebać było rogami Dusiołka postronić,
Gdy chciał na mnie swej duszy paskudę wyłonić!”.
Gdy krótka lista współodpowiedzialnych za próbę uduszenia bohatera dobiegła końca, Bajdała zwraca się z dąsem do Boga, pytając o motywy stworzenia Dusiołka.

Wymowa wiersza Leśmiana, mimo baśniowej otoczki i ludowych nawiązań, jest jednoznaczna. Stawiane w nim pytania o powód istnienia zła na świecie niestety pozostają bez odpowiedzi, ale interesująca, po części śmieszna, ale zarazem przerażająca historia spotkania prostego, wiejskiego chłopa z obiektem jego dziecięcych strachów dowodzą ogromnej inteligencji autora. Mało który poeta umiałby w ludowej stylistyce z pozoru banalnej i naiwnej klechdy zawrzeć tyle uniwersalnych prawd, a pod pretekstem opowieści o konfrontacji przedstawiciela środowiska zabobonnego z obiektem jego strachu ukryć próbę dyskusji z Bogiem nad sensem powołania do życia zła. Zwrócenie się niewykształconego, prostego chłopa Bajdały z takim pytaniem do Stwórcy sprawia, iż „Dusiołek” otrzymują ponadczasową ścieżkę interpretacyjną: nie ważne jest pochodzenie czy wykształcenie człowieka – liczy się wrażliwość o otwarcie na świat.