aaaJesteś w: Ostatni dzwonek -> Dwudziestolecie miedzywojenne

Urszula Kochanowska - analiza

„Urszula Kochanowska” Bolesława Leśmiana składa się z dwudziestu czterech linijek, połączonych w dwanaście rytmicznych, trzynastosylabowych dwuwersów (strofa dystychiczna) o rymach parzystych żeńskich („pustkowie-głowie”; „żywa-szczęśliwa”; „krasie-Czarnolasie”; „unoszę-proszę”) i średniówce po siódmej sylabie:
„Już świt pierwszą rozniecą // złoci się po ścianie,
Gdy właśnie słychać kroki // i do drzwi pukanie...
Więc zrywam się i biegnę! // Wiatr po niebie dzwoni!
Serce w piersi zamiera... /// Nie!... To - Bóg, nie oni!...”
Klimat liryku jest baśniowy, przepełniony fantazją i magią, o czym świadczy sytuacja liryczna, nawiązująca do renesansowego cyklu dziewiętnastu „Trenów” Jana Kochanowskiego, a dokładnie do „Snu”, czyli „XIX Trenu”. Będąca podmiotem lirycznym tytułowa bohaterka (liryka bezpośrednia pierwszoosobowa, o czym świadczą formy czasowników, np. „przybyłam”, „szepnęłam”, „umilkłam”, „proszę”, oraz użytych zaimków, np. „mnie”, „nasz”, „ja”) opowiada o przeniesieniu się do Nieba i spotkaniu z Bogiem. Jej relacja jest zwięzła, jasna i przejrzysta. Zostało to umotywowane być może tym, iż Leśmian nie chciał wkładać w usta małej dziewczynki (w chwili śmierci miała nieco ponad dwa i pół roku) rozwlekłych zdań opisujących pośmiertną rzeczywistość czy filozoficzno-egzystencjalnych dywagacji. Bez tego jej pierwszoosobowa opowieść jest bardziej autentyczna (czego nie może powiedzieć o wydźwięku „Trenu XIX” Jana Kochanowskiego).

Dla podkreślenia wieku, towarzyszącej mu dziecięcej naiwności i chęci opowiedzenia jak najwięcej za jednym razem, w tekście rolę konotacji spełnia spójnik „i”. Użycie go przez Leśmiana piętnaście razy w celu połączenia części wypowiedzi dowodzi zastosowania przez poetę składni polisyndetycznej.

Badając język Urszulki, nie można jednak stwierdzić, iż zasób jej słownictwa wskazywałby na zaledwie kilkuletnie dziecko. Wręcz przeciwnie – padające z jej ust wyrażenia „kubek w kubek”, „z bożej łaski”, „omiatam podłogę”, „zrywam się i biegnę” dowodzą ogromnej inteligencji i dojrzałości córki Kochanowskiego. Zabieg ten pogłębia rezygnacja ze stylizacji na język dziecięcy i towarzyszących temu spieszczeń czy zdrobnień.

Urszulka nie jest jedynym bohaterem wiersza - w pierwszych chwilach w Niebie towarzyszy jej Bóg. Aby uprzyjemnić i ułatwić jej przystosowanie się do nowej rzeczywistości, deklaruje spełnić każdą prośbę swego gościa. Tworząc z niczego i w kilka chwil jej dom na wzór jej rodzinnego w Czarnolesie, zwracając się do niej z życzliwością („Zbliż się do mnie, Urszulo! Poglądasz, jak żywa... / Zrobię dla cię, co zechcesz, byś była szczęśliwa”) i obiecując częste odwiedziny („I ja, gdy gwiazdy do snu poukładam w niebie, / Nieraz do drzwi zapukam, by odwiedzić ciebie!”) czyni rzecz okrutną: daje małej nadzieję na pojawienie się ukochanych rodziców:
„Oto są - sprzęty, a oto - donice.
Tylko patrzeć, jak przyjdą stęsknieni rodzice!”.

Analizując budowę utworu, na pierwszy plan wychodzi jego dwudzielność. Od wersu pierwszego do osiemnastego mamy do czynienia z częścią retrospektywną, w której Urszulka relacjonuje przebieg swojego spotkania z Bogiem. Druga część zaczyna się od wersu dziewiętnastego i trwa do końca tekstu. Ze względu na zastosowany czas jest to fragment dotyczący teraźniejszego pobytu dziewczynki w Niebie i jej oczekiwania na przybycie rodziców.

Choć poeta zrezygnował z wyposażenia Urszulki w słownictwo charakterystyczne dla małego dziecka, to w warstwie leksykalnej widać dowody na sięgniecie po renesansowe archaizmy, uwiarygodniające przekaz córki Kochanowskiego:

strona: 1 2