aaaJesteś w: Ostatni dzwonek -> Dwudziestolecie miedzywojenne

Źródło Aretuzy - analiza i interpretacja

Kilka słów wstępu

Wiersz „Źródło Aretuzy” pochodzi z cyklu „Inne życie” Jarosława Iwaszkiewicza, wydanego w 1938 roku. Jak twierdził sam autor, główną inspiracją do napisania utworu była nie tyle wizyta na Sycylii, co napotkanie się w tak odległym zakątku Europy na muzykę Karola Szymanowskiego. Wybitny polski kompozytor światowej sławy był serdecznym przyjacielem Iwaszkiewicza, dlatego też poeta postanowił złożyć hołd temu wydarzeniu. Jak to często bywało w twórczości autora „Źródła Aretuzy”, w utworze napotykamy się na połączenie piękna natury i elementów kultury ludzkiej.

Interpretacja i analiza

W swoim wierszu Iwaszkiewicz odwołuje się do mitologii greckiej. Aretuza była nimfą w orszaku Artemidy. Odrzucając miłość Alfejosa (boga rzeki o tej samej nazwie) uciekła z Peloponezu w okolice Syrakuzy na Sycylii. Tam, na wyspie Ortygia nimfa zamieniła się w strumyk. Mityczne źródło Aretuzy jest obecnie jedną z wielu atrakcji turystycznych Sycylii.

Utwór Iwaszkiewicza można nazwać sonetem, choć nie spełnia on wszystkich formalnych wymagań gatunku. Przede wszystkim nie posiada części refleksyjnej, w całości składając się z opisu wrażeń podmiotu lirycznego. Ponieważ to muzyka Karola Szymanowskiego, a nie los mitycznej nimfy były główną inspiracją do powstania utworu, możemy w nim odnaleźć pokaźną ilość zabiegów mających na celu udźwięcznienie wiersza. Dzięki temu, czytelnik zamykając oczy i wsłuchując się w sonet może poczuć się tak, jakby stał u źródła potoku na Sycylii.

Już w pierwszych trzech strofach napotykamy się na „jęk czarnych papirusów”, „szelest (…) cichy drzemnej wodnej głębi” i „gruchanie uśpionych gołębi”. Nie bez znaczenia jest też fakt, iż sytuacja liryczna rozgrywa się w nocy, więc dźwięki strumienia i jego najbliższego otoczenia są jedynymi dostępnymi doznaniami. Ponadto mrok nocy powoduje, że utwór nabiera tajemniczości i niepowtarzalnego klimatu. Delikatne dźwięki przyrody powodują, iż czytelnik odczuwa pewne napięcie, ale także i zachwyt nad pięknem sytuacji lirycznej.

Pierwsza strofa wiersza ma charakter inwokacyjny. Podmiot liryczny zwraca się w niej bezpośrednio do czytelnika, przybliżając wrażenia zmysłowe, jakich można zaznać stojąc u źródeł Aretuzy. Warto zwrócić uwagę, iż pierwsza strofa wyrażona została w czasie przyszłym, podczas gdy pozostałe w czasie teraźniejszym. Dzięki temu zabiegowi możemy odczytywać pierwszą zwrotkę jako swoiste zaproszenie dla czytelnika, po skorzystaniu z którego przenosimy się wraz z podmiotem lirycznym na Sycylię. Jednakże wraz z rozpoczęciem drugiej strofy zanika jakakolwiek inwokacyjność. Czytelnik staje się jedynie biernym świadkiem sytuacji lirycznej i przeżyć podmiotu lirycznego. Odbiorca może odnieść wrażenie, że został uwiedziony wizją pięknego miejsca, a następnie wmanewrowany w jednoosobowy spektakl liryczny.

Z drugiej story dowiadujemy się, że utwór nie będzie nawiązywał do starogreckiej historii Aretuzy. Podmiot liryczny zapewnia bowiem, iż „Odeszły stąd boginie, zmarły Syrakuzy”. W ten sposób zdjęte zostało odium mityczności z miejsca, w którym według wierzeń miała szukać schronienia piękna nimfa. Podmiot liryczny postanowił ukazać źródło jako miejsce piękne i tajemnicze, ale postanowił „uśmiercić” jego kulturowe znaczenie i symboliczną wymowę. Uwiedziony w pierwszej strofie czytelnik z pewnością poczuł zawód na wiadomość, że zamiast do starożytnej Grecji został przeniesiony w ciemne i dość ponure miejsce, pozbawione wszelkiej wyjątkowości. Zupełnie inaczej widzi to jednak podmiot liryczny. Dla niego bowiem źródło jest symbolem życia, natchnienia i poznania. Druga strofa wprowadza do wiersza atmosferę oczekiwania i napięcia. Pojawia się w niej wiele odniesień do śmierci. Takie zwroty jak: „cisza martwa”, „zmarła przerębla”, „zmarły Syrakuzy” wprowadzają również poczucie strachu.

strona: 1 2