aaaJesteś w: Ostatni dzwonek -> Dwudziestolecie miedzywojenne

Pan Błyszczyński - interpretacja

„Jak wielu innych poetów, którzy kontynuowali poetykę symbolizmu, chciał wyrażać niewyrażalne, tworząc teksty z założenia tajemnicze, niewyjaśnione do końca, gdzie znaki i znaczenia nie pokrywają się tocząc ze sobą subtelną grę, gdzie słowa ukazują swoje przepastne głębie, a sensy zdań przenikają się wzajemnie posłuszne prawu metamorfoz, ogarniającemu całość uniwersum poetyckiego. Jak inni wielcy poeci traktował mowę – także i przede wszystkim mowę poetycką – jako uobecnienie rzeczywistości. Proces rozszyfrowywania poezji jest więc równie nieskończony dla człowieka, jak dociekanie prawdy o świecie. Po długim przebywaniu w rzeczywistości kreowanej przez poetę, możemy przerwać wyjaśnienie znaczeń – ale tylko wtedy, kiedy czujemy, iż wiemy więcej, niż potrafimy powiedzieć” (Krzysztof Dybciak, „Bolesław Leśmian”, [w:] „Poeci dwudziestolecia międzywojennego. Sylwetki 1”, pod red. Ireny Maciejewskiej, Warszawa 1982, s. 513).

Problematyka wiersza Bolesława Leśmiana „Pan Błyszczyński” krąży wokół kwestii obecnych od dawna w wersach polskiej i światowej poezji. Określenie jej mianem filozoficzno-egzystencjalnej czy metafizycznej nie przybliży czytelnikowi znaczenia tego utworu w dorobku autora, więc słusznym wydaje się być dokładna analiza postawionych przez niego pytań i ewentualnych odpowiedzi, z których przebijają się trzy główne motywy: istota i wpływ wyobraźni na życie jednostki, rola i poprawne czerpanie z poetyckiego natchnienia oraz relacja człowiek-Bóg.

Wiersz jest przede wszystkim opowieścią o losach tytułowego pana Błyszczyńskiego, który obok Dusiołka, Śnigrobka czy Bajdały wpisuje się w krąg Leśmianowskich bohaterów fantastycznych i wzbogaca kanon polskiej poezji baśniowego nurtu.

Na przykładzie przygód Błyszczyńskiego podmiot liryczny pyta o rolę i miejsce człowieka w wypełnionym florą i fauną świecie, o rodzaj stosunków i zależności, łączących płaszczyznę umysłu i fizyczności i występujących między jednostką a kosmosem. W pewnym momencie pojawia się także kwestia kreacjonizmu, a dokładnie prawa człowieka do stworzenia własnego, prywatnego świata czy być może zdanie się w tej sprawie na łaskę i prawo Boga.

Sytuacja liryczna w wierszu jest skomplikowana, lecz możliwa do w miarę precyzyjnego odczytania. Leśmian stworzył opis niezwykłego, magicznego ogrodu, który „zielenieje na wymroczu, / Gdzie się cud rozrasta w zgrozę i bezprawie”. Po chwili czytelnik zdaje sobie sprawę, iż cudowny sad jest miejsce wymyślonym przez obdarzonego ogromną wyobraźnią pana Błyszczyńskiego, który stworzył go – „wywiódł z nicości” – „błyszczydłami swych oczu”. „Creatio ex nihilio”, czyli kreację z niczego możemy rozpatrywać także dosłownie – nie jako dowód na boskie możliwości oczu bohatera, lecz jako fizyczne stworzenie wymyślonego od podstaw ogrodu, czyli zasadzenie drzew i krzewów i przekopanie działki.

Stworzywszy swój ogród, w kolejnej zwrotce Błyszczyński zaczyna się po nim przechadzać, dyskutując przy okazji z Bogiem o pięknie i magii tego miejsca, warto dłużej przyjrzeć się tej scenie z powodu swoistej gry, zapoczątkowanej przez Leśmiana i określanej fachowo mianem toposu odwróconego. Poeta odwrócił role znane ze Starego Testamentu, obsadzając w roli stwórcy rajskiego ogrodu nie Boga, lecz Błyszczyńskiego. Ten pierwszy, zamiast pochwał i wyrazów bezgranicznej miłości, wysłuchuje w świecie lirycznym Leśmiana wymówek tytułowego bohatera, który nie jest zadowolony z nieproszonej i niezapowiedzianej wizyty.

Kolejne strofy liryku są dalej opisem spaceru Błyszczyńskiego po ogrodzie, który – prócz Stwórcy – napotyka idealną kobietę. Nie kryjąc zdziwienia widokiem onirycznej zjawy w stworzonym przez siebie ogrodzie, bohater zachwyca się jej nieskazitelną urodą: złotymi rzęsami, których blaskiem mogła „rozwidnić (…) Dno zmyślonych jezior, gdzie mży śmierć zmyślona” czy długim i sprężystym warkoczem przypominającym morskie fale:

strona: 1 2 3