aaaJesteś w: Ostatni dzwonek -> Dwudziestolecie miedzywojenne

Erotyk - interpretacja i analiza

Wiersz „Erotyk” pochodzi z debiutanckiego tomiku Jarosława Iwaszkiewicza z 1919 roku „Oktostychy”. Jak łatwo się domyślić, cały zbiór składa się wyłącznie z oktostychów, czyli wierszy zbudowanych z czterech dystychów (dwuwierszy). Zabieg ten można odczytywać jako ukłon Iwaszkiewicza w stronę liryki klasycznej i przejaw fascynacji poety dorobkiem wielkich poprzedników.

Zupełnie inaczej można interpretować wiersz „Erotyk”. Sam tytuł sugeruje bowiem, że będziemy mieli do czynienia z kolejnym w dziejach literatury zmysłowym utworem poetyckim o tematyce miłosnej, wysławiającym walory pięknej kobiety i uczucia, jakie do niej żywi podmiot liryczny. Tymczasem Iwaszkiewicz, w charakterystyczny dla siebie przekorny sposób, ograniczył erotykę w erotyku do minimum. Poza jednym pocałunkiem, a właściwie zaledwie dotykiem ust, nie ma w utworze niczego, co można byłoby nazwać zmysłowym.

Jednak dla Iwaszkiewicza ten pocałunek, a raczej zetknięcie się ust dwójki ludzi, jest jednoznaczne z tym, że mamy do czynienia z erotykiem. Każdy utwór liryczny czy obraz, który opowiada o pocałunku sam w sobie musi być definiowany jako właśnie erotyk. Poeta usiłował zrozumieć na czym polega sens tego gatunku.

Podmiotem lirycznym wiersza jest mężczyzna, prawdopodobnie poeta, który usiłował wymarzyć sobie idealny erotyk. O sobie mówi w pierwszej osobie („mojej psyche”, „cokolwiek pomyślę”, „gdy uczułem”, wszystko, co wymarzę”), więc mamy do czynienia typową liryką bezpośrednią. Podmiot liryczny zwraca się wprost do czytelnika, starając się przekazać mu swoje odczucia. Mężczyzna jest wysoce zorientowany w zagadnieniach sztuki. Sam siebie określa jako osobę o chłodną, dość konserwatywną, co możemy wywnioskować ze słów „plamiąc mojej psyche nadwiślański gotyk”. Stan jego psychiki, świadomości, jest kontrastującym tłem dla pojawiającego się nagle erotyku, który swoją krzykliwością i jaskrawością przypomina epokę baroku.

Jednak podmiot liryczny donosi, że wizja przypominająca obrazy Van Dycka szybko okazała się być bajką, nieprawdą. Można powiedzieć, że wiersz-erotyk, jaki przyszedł na myśl poecie okazał się być typowym dla baroku przerostem formy nad treścią. Iwaszkiewicz bardzo trafnie posłużył się obrazami holenderskiego mistrza malarstwa, ponieważ właśnie one doskonale oddają blichtr i sztuczność baroku. Skoro tak, jak zatem ma wyglądać idealny erotyk? Odpowiedź na to pytanie pada w ostatnim dystychu: „A potem, gdy uczułem na ustach ust dotyk, / Że wszystko, co wymarzę – to ten tu erotyk”. Zdaniem podmiotu lirycznego, erotyk nie musi ociekać zmysłowością, nie musi być przerysowany ani zbyt rozbudowany. Prawdziwy erotyk bierze się bowiem z kontaktu, choćby muśnięcia ust, z drugim człowiekiem, ukochaną osobą. Właśnie ostatni dwuwiersz jest tego najlepszym przykładem. Na dobrą sprawę ten dystych jest erotykiem, zgodnie z przekonaniem podmiotu lirycznego.

W utworze można wyczuć nostalgię. Podmiot liryczny wyraźnie żałuje, że nie potrafi tworzyć erotyków takich jak chociażby te barokowe. Z drugiej strony jednak zdaje sobie sprawę z ich niedoskonałości. Czytelnik nie jest do końca przekonany, czy podmiot liryczny jest usatysfakcjonowany swoim dziełem. Jego marzenia zostały wyraźnie pohamowane i sprowadzone na ziemię. Zupełnie inaczej wyobrażał sobie przecież swój erotyk.

Jak już zostało to wspomniane na początku, „Erotyk” jest klasycznym oktostychem, czyli składa się z ośmiu wersów podzielonych na cztery dystychy. Średniówka w poszczególnych wersach przypada zawsze po siódmej sylabie. Warstwę artystyczną wiersza tworzą głównie epitety („nadwiślański dotyk”, „jaskrawe barokko”, „strusich piór”) metafory. Właściwie to można powiedzieć, że cały utwór jest jedną wielką przenośnią.