Jesteś w: Ostatni dzwonek -> Dwudziestolecie miedzywojenne

Wstęp do twórczości Józefa Czechowicza

Autor: Jakub Rudnicki

Do dziś pozostaje Czechowicz poetą sielskim i sielankowym „lubelskim”, którego muzyczna poezja z czasem zabarwiła się katastroficznie. Dwa określenia, które doskonale określają jego poezję to „muzyczna nieśpiewność” i „lapidarna wizyjność”. Był Czechowicz poetą wyobraźni jak najdalszym od odtwórczych celów, jak najbliższym zupełnej swobodzie poetyckiej. Cechowała go polskość dnia dzisiejszego, widząca jasno rzeczy świata kultury, dziejów i związany z tym pesymizm.

Czechowicz należał do głównych zwolenników „poezji czystej”. Zakładała ona pewien nieosiągalny ideał, przeciwieństwo intelektualizmu, chłodnej kalkulacji i klasyczności. Istotą poezji jest tajemnica i intuicja. Programowi poezji twórczej sam nadawał miano fantazjotwórstwa, które właściwiej nazwać można również mitotwórstwem. Stanowiło ono zasadę organizującą całą jego twórczość. Postawa mitotwórcza poety narodziła się z pragnienia, aby poezja uczestniczyła aktywnie w stwarzaniu nowego świata. Poezja według Czechowicza ma wyprowadzać „z wyobraźni otchłanie i nieba, bowiem ona właśnie zdąża ku kosmogonii otwarcie; tworzy według fantastycznych reguł i formuł własny świat z odrębnymi prawami i odrębnymi zjawiskami”. Za funkcję poezji uważał uczestnictwo w kreacji nowego świata i człowieka, ustalanie relacji poezji do współczesności. Ostatnią twórczą przemianą miało być dojście do poezji czystej – stwarzającej, a nie rejestrującej rzeczywistość.

Postępowanie poety to mitologizacja w sensie nie pozorowania mitu, ale ujawniania jednej z głównych zasad myślenia mitycznego, polegającej na świadomości, że jakikolwiek element mitu nie da się rozpatrywać jako fakt odosobniony, ale zawiera on istnienie całości. Jednym z marzeń poety było „przez okruch wypowiedzieć całość”. Świat przeniesiony na plan mitu staje się światem boskim, rządzącym się prawami, którym podlega bezradny człowiek. Człowiek tęskni do tej przestrzeni, jeśli widzi w niej dobro i unika jej jeśli widzi zło.

Magia, obejmująca zaklęcie oraz obrzęd magiczny i dokonującego go człowieka jest nierozerwalnie związana z mitem, stanowi jedyny możliwy sposób zachowania się w mitycznym świecie.

Motyw sławy i kataklizmu przewija się jednak zarówno w pierwszym okresie twórczości, jak i w późniejszych. Sława podbudowywała w poecie poczucie nadwartości i zaopatrywała ambicję w energię pędną. Pragnienie i potrzeba sławy, lęki, trwoga śmierci i kataklizmy przez szereg lat pracy twórczej nabierają wyraźnych form i stają się głównymi akcentami całego dorobku poetyckiego Czechowicza. Pierwotny niepokój i lęk przybiera wyraźną formę śmierci, a ta z kolei staje się przeznaczeniem, z którym poeta nie walczy. Stosunek Czechowicza do tej wewnętrznej rzeczywistości jest ściśle poetycki – obcy mu jest własny los, rzeczą istotna jest możliwość wydobycia z niego poezji. Obok obsesji śmierci miał wielką potrzebę miłości. W wierszach poruszał kwestie osobiste z zachowaniem pewnego dystansu, przystrajał je w elementy balladowe, czy ludowe. Cechował go problem rozdwojenia osobowości erotycznej. Kochał się w młodych chłopcach (najbardziej znanym był Stefcio-Lotnik), ich postacie uwznioślał, czynił przedmiotem osobliwego kultu. Swoje przeżycia zapisał w poemacie hildur baldur i czas.

Józef Czechowicz cenił i rozumiał sny, wierząc w ich realny artystyczny i filozoficzny byt. Uważał je za most, który łączy dwa światy. Wierzył w możliwość wychodzenia poza granice rzeczywistości. Był przekonany, że w snach następuje konkretyzacja elementów abstrakcyjnych i zamiana w obrazy realne. W snach odbywała si ciągła zamiana wartości abstrakcyjnych i odwrotnie.